Nga Arben Dervishi/
Shqipëria ka bërë hapa të qartë pas në drejtim të decentralizimit, duke përqendruar shumicën e shërbimeve publike dhe të vendimmarrjes në duart e qeverisë qendrore, pavarësisht se bashkitë janë niveli i qeverisjes më pranë qytetarëve. Autoritetet vendore përballen me kriza, por u mungojnë mjetet financiare dhe administrative për ta bërë këtë. Buxhetet për investime kapitale për masa parandaluese kundër zjarreve dhe përmbytjeve janë praktikisht inekzistente — si për bashkitë, ashtu edhe për ministritë e linjës — edhe pse Shqipëria ka prej kohësh të identifikuara disa zona me rrezik të lartë në të gjithë territorin.
Shteti shqiptar po funksionon gjithnjë e më shumë si një mekanizëm reagimi dhe jo parandalimi.
Ai rishfaqet në verë, kur zjarret shkatërrojnë pyje, toka bujqësore dhe prona private, dhe në dimër, kur reshjet e dendura e kthejnë ujin në kërcënim të drejtpërdrejtë për banesat dhe jetën e njerëzve. Ajo që po ndodh aktualisht me përmbytjet në Shkodër, Lezhë, Kurbin, Durrës, Fier, Vlorë dhe Gjirokastër — ashtu si zjarret e verës së kaluar — nuk është pasojë e fatkeqësive natyrore të paparashikueshme, por rezultat i një dështimi sistemik institucional.
Decentralizimi, një gur themeli i qeverisjes funksionale, është zbrazur gradualisht nga përmbajtja gjatë viteve të fundit. Kompetencat dhe burimet financiare janë centralizuar gjithnjë e më shumë, ndërsa bashkitë — njësitë administrative më të përshtatshme për të identifikuar dhe adresuar rreziqet lokale — janë lënë pa financim të mjaftueshëm, pa pajisje dhe pa autonomi reale. Ato mbajnë përgjegjësi pa autoritet dhe detyrime pa buxhet, edhe pse për dy vite radhazi buxheti i shtetit ka rezultuar me suficit fiskal në qindra milionë euro.
Investimet parandaluese mungojnë dukshëm, ndonëse fondet publike ekzistojnë. Nuk ka programe të dedikuara për argjinatura, për hidrovore funksionale, për kanale kulluese dhe për mirëmbajtjen e tyre periodike. Nuk ka financim sistematik për pastrim, monitorim dhe mirëmbajtje bazike të infrastrukturës. Kapacitetet zjarrfikëse mbeten të pamjaftueshme, të patrajnuara dhe të keqpaguara. E gjithë kjo vazhdon në një vend ku zonat e rrezikut janë të njohura, të hartuara dhe të goditura vazhdimisht nga të njëjtat fatkeqësi, vit pas viti.
Në vend të planifikimit afatgjatë, sistemi mbështetet në improvizim. Në vend të parandalimit, autoritetet ofrojnë premtime për kompensim pas fatkeqësisë, ndonëse praktika ndër vite tregon se qytetarët e prekur rrallëherë janë kompensuar për më shumë se gjysmën e dëmeve të pësuara. Përgjegjësia nuk është as e ndarë qartë dhe as e zbatuar në mënyrë transparente. Kur një bashki përmbytet apo digjet, llogaridhënia shpërndahet mes ministrive, agjencive dhe pushtetit vendor të pafuqishëm financiarisht — institucione që, në realitet, nuk kanë as burimet dhe as autoritetin për të vepruar, dhe kërkesat e të cilave për fonde emergjente mbeten zakonisht pa përgjigje.
Shtetet serioze nuk ndërtohen mbi emergjenca sezonale, paketa të përkohshme kompensimi apo dalje të inskenuara para mediave me çizme gome në mes të ujit. Ato ndërtohen mbi planifikim, investime dhe besim te pushteti vendor. Bashkitë kanë nevojë për buxhete kapitale domethënëse, jo thjesht fonde për paga. Ministritë e linjës duhet të prioritizojnë strategjitë parandaluese dhe jo shpërndarjen e fondeve emergjente pasi dëmi është shkaktuar, veçanërisht në një sistem ku detyrimet ligjore për kompensim rrallëherë përmbushen.
Përmbytjet dhe zjarret nuk janë surpriza natyrore.
Ato janë pasoja të parashikueshme të një modeli qeverisjeje që përqendron pushtetin, por shpërndan përgjegjësinë; që reagon pasi humbjet kanë ndodhur, në vend që të investojë për t’i parandaluar ato. Për sa kohë shteti vazhdon të rishfaqet vetëm gjatë emergjencave të verës dhe dimrit, qytetarët do të vazhdojnë të mbajnë barrën e një sistemi të neglizhuar të mbrojtjes civile dhe të një decentralizimi të braktisur në praktikë.
Pa dashur të mbroj kryetarët e bashkive, që në shërbimet që u japin qytetarëve lënë shumë për të dëshiruar — madje ka kryetarë bashkish që sillen si despotë ose nuk shkojnë në punë fare —, por sa i takon menaxhimit të fatkeqësive natyrore, ato nuk duhet të shndërrohen në kurbanë për dështime që strukturalisht u mohohet t’i adresojnë, sepse nuk kanë as buxhet, as burime njerëzore dhe as logjistikë. Përgjegjësia bie mbi një qeveri qendrore që duhet ose të transferojë pushtet real, së bashku me buxhetet përkatëse, te pushteti vendor, ose të marrë mbi vete përgjegjësinë e plotë për mbrojtjen e qytetarëve gjatë fatkeqësive natyrore dhe të heqë dorë nga menaxhimi butaforik i krizave, në favor të qeverisjes substanciale.
