Nga Hermes Kafexhiu
Pyetja nëse Kisha ka qenë institucioni më i korruptuar në histori nuk është thjesht një provokim historiografik, por një ftesë për të analizuar natyrën e pushtetit absolut. Kur një strukturë pretendon autoritet mbi ndërgjegjen njerëzore dhe shpëtimin e përjetshëm, çdo devijim material apo politik merr përmasa që tejkalojnë korrupsionin e zakonshëm shtetëror. Kjo analizë zbërthen rrugëtimin e Kishës nga një autoritet shpirtëror në një makineri politike dhe financiare që, në periudha të caktuara, humbi busullën e saj morale në favor të hegjemonisë laike.
Ndryshimi tektonik nisi me Ediktin e Milanos, 313, ku legalizimi i krishterimit nga Konstandini i Madh hapi rrugën për ndërthurjen e doktrinës me aparatin perandorak. Gjatë Mesjetës, kjo simbiozë u transformua në një varësi, Papati nuk mjaftohej më me “mbretërinë e qiejve”, por u bë një lojtar kyç në gjeopolitikën evropiane, me ushtri, territore dhe ambicie sovrane.
Në epokën e Innocentit III, kjo doktrinë e pushtetit arriti kulmin e saj. Duke pretenduar të drejtën për të kurorëzuar dhe shkarkuar monarkët, Kisha u bë arbitri suprem i Evropës. Ky përqendrim i skajshëm i pushtetit krijoi kushtet për simoninë, ose siç quhet ndryshe shitblerja e posteve, dhe nepotizmin, ku strukturat kishtare u shndërruan në feude familjare, siç ilustrohet nga ngjitja e familjes Borgia dhe skandalet e Papa Aleksandrit VI.
Pika më kritike e korrupsionit institucional ishte shndërrimi i faljes hyjnore në një transaksion monetar përmes indulgjencave. Në shekujt XV–XVI, Kisha institucionalizoi një sistem ku reduktimi i vuajtjeve në purgator mund të blihej me para.
Kjo nuk ishte një anomali e izoluar, por një strategji financiare për të subvencionuar projekte monumentale si Bazilika e Shën Pjetrit.
Formula cinike e Johann Tetzel:
“Sapo monedha bie në arkë, shpirti del nga purgatori” -shërbeu si dëshmi e një sistemi që kishte korruptuar thelbin e misionit të tij. Ky “treg i shpirtrave” ishte ai që provokoi reagimin e Martin Luterit, duke shënuar fillimin e një prej krizave më të mëdha të legjitimitetit në historinë njerëzore.
Për të mbrojtur këtë strukturë pushteti, institucioni krijoi mekanizma represivë si Inkuizicioni. Nën petkun e mbrojtjes së dogmës, Inkuizicioni spanjoll u përdor për kontroll politik, persekutim të mendimit ndryshe dhe eliminim të “heretikëve” përmes torturës.
Rasti i Galileo Galileit mbetet monumenti i këtij korrupsioni ideologjik, një institucion që dënon të vërtetën shkencore për të ruajtur pagabueshmërinë e vet politike.
Filozofi Bertrand Russell, në veprën e tij “Why I Am Not a Christian”, që në shqip thuhet “Pse nuk jam i krishterë”, ofron një lente kritike për të kuptuar këtë fenomen. Ai argumenton se Kisha, si institucion, ka qenë historikisht një pengesë për progresin shkencëror dhe mendimin e lirë, duke u rreshtuar shpesh me strukturat autoritare.
Sidoqoftë, Russell bën një dallim akademik jetik, korrupsioni nuk buron nga figura morale e Jezusit apo besimi individual, por nga pushteti i pakontrolluar institucional.
Për të thelluar analizën mbi atë se pse Kisha konsiderohet “unike” në historinë e korrupsionit, duhet të zbërthejmë tri shtyllat që e bëjnë këtë institucion të paprecedentë në krahasim me çdo strukturë tjetër pushteti. Ndërsa perandoritë dhe regjimet totalitare kanë pasur kulmet e tyre të dhunës dhe abuzimit, Kisha paraqet një fenomen të korrupsionit sistemik.
Ndryshe nga regjimet politike që kanë një cikël jete relativisht të shkurtër (për shembull, nazizmi apo stalinizmi që zgjatën vetëm pak dekada), Kisha operon si një strukturë e pandërprerë për mbi 1700 vjet.
Akumulimi i përvojës së pushtetit, që nga Edikti i Milanos në vitin 313, Kisha pati kohë të mjaftueshme për të perfeksionuar mekanizmat e kontrollit dhe të pasurimit.
Normalizimi i abuzimit, Praktika si simonia (shitja e posteve) apo nepotizmi nuk ishin thjesht akte të izoluara, por u kthyen në tradita të qëndrueshme që u trashëguan nga njëri papat te tjetri, siç shihet në rastin e familjes Borgia.
Stabiliteti përballë ndryshimit, ndërsa mbretëritë dhe shtetet shembeshin, Kisha ruante pasuritë e saj tokësore dhe strukturën e saj financiare, duke e bërë korrupsionin e saj një konstantë historike.
Kisha nuk ishte një institucion kombëtar, por një fuqi ndërkontinentale. Kjo i dha korrupsionit të saj një dimension që asnjë perandori laike nuk e kishte arritur plotësisht.
Sistemi financiar universal, Përmes praktikave si shitja e indulgjencave, Kisha krijoi një lloj “tregu të përbashkët” të shpëtimit. Paratë që mblidheshin nga fshatarët në skajet më të largëta të Evropës apo Amerikës Latine, përfundonin në arkën e Romës për të financuar luksin e Rilindjes dhe Bazilikën e Shën Pjetrit.
Arbitri i kombeve, gjatë papatit të Innocentit III, Kisha e shtriu ndikimin e saj aq larg sa të vendoste mbi legjitimitetin e monarkëve në të gjithë kontinentin. Ky pozicion e shndërroi korrupsionin në një mjet gjeopolitik, ku favorizimet fetare shërbenin për të siguruar aleanca dhe territore.
Ndërsa një korporatë apo një diktator korruptohet për pushtet material, Kisha e kreu këtë në emër të autoritetit hyjnor çka sjellë disa konkluzione si mëposhtë:
- Kontrasti Moral, nuk ka asgjë më të rëndë historikisht sesa kur një institucion që pretendon të jetë përfaqësues i Zotit në tokë dhe mbrojtës i ndërgjegjes njerëzore, përfshihet në tortura (Inkuizicioni) dhe intriga politike të përgjakshme.
- Komercializimi i metafizikës, shndërrimi i faljes së mëkateve në një transaksion monetar (indulgjencat) është një formë unike e korrupsionit që prek sferën shpirtërore. Siç vëren Bertrand Russell, ky institucion përdori petkun e pagabueshmërisë për të shtypur mendimin e lirë dhe për të penguar progresin shkencëror (rasti i Galileit), duke e bërë korrupsionin e saj jo vetëm material, por edhe intelektual.
- Tradhtia ndaj Idealit. Ndryshe nga strukturat laike, korrupsioni i Kishës shihet si një “tradhti” ndaj parimeve morale të Jezusit, një dallim që Russell e thekson për të treguar sesi institucioni u bë pengesë për vlerat që pretendonte se mbartte.
Në përfundim, korrupsioni i Kishës qëndron në faktin se ajo ishte një shtet mbi shtetet, një bankë mbi bankat dhe një ndërgjegje mbi ndërgjegjet, duke i dhënë abuzimeve të saj një peshë që historiografia nuk e gjen në asnjë strukturë tjetër njerëzore.
Historia e Kishës shërben si një studim rasti mbi rreziqet e bashkimit të autoritetit shpirtëror me atë laik. Siç konstaton historiografia bashkëkohore, problemi qendror mbetet fakti se asnjë institucion, pavarësisht pretendimeve hyjnore, nuk është imun ndaj degjenerimit kur mungojnë mekanizmat e llogaridhënies. Prandaj, analiza e korrupsionit të saj nuk është një sulm ndaj fesë, por një mbrojtje e integritetit të institucioneve njerëzore përballë tundimit të pushtetit absolut.
Shënim: Shkrimi nuk ka synim përçarës apo nxitje për gjuhë urrejtje. Nuk përcillet asnjë dashkeqësi apo relativizim, është një shkrim bazuar në shënime historike dhe filozofike.
