Nga Bjorn Runa/
Në pranverën e vitit 2020, kur bota gjendej në kulmin e pasigurisë së pandemisë Covid-19, shkrimtari francez Michel Houellebecq botoi një letër të hapur në Radio France, të titulluar “Pak më keq,” ku i kthente përgjigje disa “miqve” të tij shkrimtarë rreth banalitetit të katastrofës që po ndodhte. Siç shfaqet qartë qysh në titullin e letrës, ajo që i bënte përshtypje Houellebecq-ut nuk ishte situata dramatike me të cilën bota po përballej, por normaliteti thuajse administrativ i gjithçkaje që po ndodhte.
Virusi, shkruan ai, ngjante më tepër me një “jo-ngjarje.” Edhe pse mijëra njerëz vdisnin çdo ditë nëpër botë, jeta kishte përftuar një cilësi të një rutine të çuditshme. Njerëzit debatonin në lidhje me konflikte të parëndësishme intelektuale, ndërkohë që një pandemi globale zhvillohej në sfond. Me sa duket i lodhur nga pyetjet se çfarë do të ndryshonte – nëse pandemia do të nxiste cilësi më të mira apo më të këqija tek njerëzit – Houellebecq shkruante se, “përkundrazi, gjithçka do të mbetet njësoj. Ndoshta pak më keq.”
Dhe është e vështirë të mos ndiesh sot se gjykimi i tij është maturuar goxha mirë.
Ndërsa bota nuk vonoi t’i kthehej ritmit të zakonshëm të jetës në përfundim të pandemisë, ndjesia që Houellebecq përshkroi në letrën e tij, se ngjarje të mëdha mund të ndodhin pa e ndërprerë në thelb jetën tonë të përditshme, nuk u zhduk kurrë plotësisht. Përkundrazi, ka ardhur duke u bërë më e fortë.
Ndërsa OBSH nuk e kishte ulur ende zyrtarisht alarmin e pandemisë Covid-19, në vitin 2022 Rusia nisi pushtimin e Ukrainës, me një luftë që po hyn në vitin e saj të katërt. Një vit më pas ndodhi sulmi i 7 tetorit ndaj Izraelit, që çoi në një përgjigje gjenocidale ndaj popullsisë së Gazës dhe prej një jave tashmë, bota gjendet në një konflikt mes tre fuqive nukleare: SHBA-Izrael dhe Irani në anën tjetër. Ndërkaq, katastrofat klimatike shtohen me një shpeshtësi gjithnjë e më të madhe, aq sa ndoshta pas pak kohësh qetësia dhe normalja do të përbëjnë një anomali në mënyrën tonë të jetesës. Në anën tjetër, sistemet politike në të gjithë botën Perëndimore po bëhen gjithnjë e më të brishta, oligarkike dhe teatrale.
Por, pavarësisht gjithë këtyre, shumica e njerëzve nuk duken të pushtuar nga paniku. Përkundrazi, rutina e përditshme e jetës vazhdon sikur asgjë të mos jetë duke ndodhur. Kafenetë janë të mbushura plot dhe para se të nisin kritikat e vetëgjykimet për popullin dembel që demek jemi, ato janë plot thuajse në çdo qytet të Europës dhe botës. Zyrat hapen rregullisht në 9:00, ndërsa njerëzit zihen për vendet e parkimit, parakalime të gabuara apo debatojnë për të ardhmet e karrierës së tyre. Skandalet e korrupsionit tek ne plasin gati çdo javë dhe zhduken po aq shpejt, me një ritëm sikur të ishim duke folur për motin dhe jo për ngjarje që kanë pasoja në jetët tona të përditshme.
Ka një term që e përshkruan këtë gjendje, ku me gjithë paqëndrueshmërinë që bota po përjeton, jetët tona vazhdojnë normalisht me një disiplinë të admirueshme.
Në vitin 2005, antropologu amerikan me origjinë ruse Alexei Yurchak prezantoi termin “hipernormalizim,” teksa përshkruante dekadat e fundit të Bashkimit Sovjetik. Në fund të viteve ’70-’80, qytetarët dhe zyrtarët e BRSS-së e kishin kuptuar se gjuha e përdorur nga ideologjia nuk i korrespondonte më realitetit. Megjithatë, ndonëse njerëzit e kishin humbur besimin tek politika dhe udhëheqësit e tyre, sistemi vazhdonte të qëndronte në këmbë dhe jeta vazhdonte – në një mënyrë a një tjetër – normalisht.
Yurchak shkruan se, “të gjithë e dinin se sistemi po dështonte, por ishte e pamundur të imagjinoje një alternativë tjetër.”
Pra, njerëzit vazhdonin të merrnin pjesë në sistem sepse jeta e tyre e përditshme varej nga strukturat e tij. Rezultat i kësaj ishte një lloj ekuilibri i pazakontë me një rend politik, që tashmë të gjithë e kishin kuptuar se nuk funksiononte më, por që vazhdonte të dukej i përhershëm.
Diçka e ngjashme duket se po ndodh në pjesën më të madhe të globit sot, ndonëse situata jonë është disi më e lehtë se sa ajo në të cilën gjendej Bashkimi Sovjetik në fund të viteve ’80-të. Sot askush nuk pret seriozisht që ne të besojmë verbërisht në ndonjë ideologji të caktuar, por mjafton të sillemi sikur gjithçka të jetë normale. Ky është dhe një nga tiparet përcaktuese të hipernormalizimit: njerëzit janë plotësisht të aftë të shohin se çfarë ndodh, nga lufta tek uria apo korrupsioni, por kjo nuk ndryshon pothuajse asgjë në mënyrën se si vazhdon dita. Katastrofat vazhdojnë të ngjishen në pushimin mes reklamave, që prej kohësh i referohemi si programe mediatike.
Duket se shoqëritë bashkëkohore ia kanë marrë mirë dorën përthithjes së krizave në mënyrë të tillë që të mos e ndërpresin për asnjë moment jetën e përditshme.
Në romanin “Piknik në anë të rrugës,” botuar më 1972-in nga vëllezërit Strugatsky përshkruhet planeti Tokë ku alienët, pas një vizite të shkurtër, zhduken pa shpjegim, duke lënë pas disa vende të quajtura Zona, brenda të cilave ligjet e fizikës veprojnë në mënyrë të paparashikueshme. Në to ka kurthe që mund ta vrasin vizitorin e pakujdesshëm dhe objekte me veti në dukje të mbinatyrshme dhe të pashpjegueshme.
Njerëzimi në roman nuk arrin t’i mësojë kurrë arsyet e vizitës së jashtëtokësorëve, ndërsa shkencëtarët studiojnë copëzat e teknologjisë aliene, që e kanë të pamundur t’i kuptojnë. Njëkohësisht, një sërë rrjetesh kriminale zhvillohen rreth tregtisë së artefakteve të lëna pas nga jashtëtokësorët dhe, ndërsa qeveritë përpiqen të vendosin rregulla rreth hyrjes në këto Zona, jeta jashtë tyre vazhdon normalisht dhe e pashqetësuar.
Vetëm pas njëfarë kohe arrijmë të mësojmë të vërtetën se vizita e alienëve me gjasë nuk ka qenë aspak një ngjarje e qëllimshme, por thjesht një ndalesë e vogël e rastësishme… Asgjë më shumë se sa një piknik në anë të rrugës. Vizitorët janë ndalur për pak kohë dhe janë larguar duke lënë pas plehrat e tyre, pa i kushtuar rëndësi formave të jetës që më pas do të përpiqeshin t’i interpretonin ato mbetje.
Në pjesën dërrmuese të romanit, njerëzimi praktikisht jeton rreth e rrotull mbetjeve të një ngjarjeje që nuk arrin ta kuptojë plotësisht.
Është e pamundur të mos vëresh këtu diçka të ngjashme me situatën tonë sot ku, teksa luftërat vetëm zgjerohen dhe ndryshimet e klimës transformojnë kushtet e jetës, shoqëritë tona preferojnë të mos përballen në mënyrë direkte me këto zhvillime, duke zgjedhur ta organizojmë jetën tonë rreth tyre.
Shumëkush përpiqet të përfytyrojë një fund katastrofik me luftë nukleare apo fund të këtij ose atij qytetërimi… Të tjerë preferojnë ndoshta një skenar më optimist, sipas të cilit, pas gjithë këtyre katastrofave, njerëzimi arrin të mësojë të jetojë me mençuri.
Janë dy vizione krejt të kundërta, por që ngrihen mbi të njëjtin hamendësim se e tashmja duhet të prodhojë një pikë kthese dramatike.
Por historia rrallëherë funksionon kështu.
Në shumicën e rasteve, sistemi thjesht vazhdon dhe me gjithë krizat që e përshkojnë, institucionet mësojnë të përshtaten dhe jeta vazhdon.
Nëse ka diçka që dekadat e fundit na e kanë mësuar, është se e ardhmja vjen gradualisht, përmes degradimeve të vogla që akumulohen me kalimin e kohës dhe jo në një moment përcaktues dramatik.
Ndaj, me gjithë luftërat, krizat ekologjike dhe ekonomike, bota nuk do të marrë fund nesër dhe njerëzimi nuk do të zbulojë befas si të jetojë në harmoni pas gjithë masakrave që ka kryer.
Në fakt, gjërat do të mbeten pak a shumë siç janë, veçse pak më keq
