Një model i spastrimit etnik të heshtur

Ragmi Mustafi, kandidat i doktoraturës në Universitetin e Tiranës dhe ish-kryetar i Këshillit Kombëtar Shqiptar në Serbi, si dhe Shaip Kamberi, ish-kryetar i Komunës së Bujanocit dhe aktualisht deputet i Kuvendit të Serbisë në mandatin e tij të katërt, shkruajnë:

Në jug të Serbisë, komunat me shumicë shqiptare të Preshevës, Bujanocit dhe Medvegjës përballen me një model diskriminimi që është sistematik në konceptim dhe institucional në zbatim. Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut në Serbi i ka përshkruar politikat aktuale që prekin shqiptarët si “spastrim etnik me mjete administrative”, duke theksuar se si instrumentet burokratike mund të margjinalizojnë popullata pa përdorur dhunë të drejtpërdrejtë.

Ky nuk është një pretendim retorik. Reflekton vite praktikash të dokumentuara që ndikojnë në gjendjen civile, arsimin, punësimin dhe pjesëmarrjen politike.

Një histori e shkurtër

Konflikti i armatosur në jug të Serbisë përfundoi më shumë se dy dekada më parë. Konflikti i dhunshëm në këtë rajon u përhap nga qershori i vitit 1999 deri në qershor të vitit 2001 nga Kosova, i mundësuar pjesërisht nga një zonë tampon neutrale midis forcave jugosllave dhe atyre të NATO-s.

Konflikti përfundoi formalisht me marrëveshjen e një force të vogël shqiptare për t’u çmilitarizuar, demobilizuar dhe çarmatosur. Kjo ndodhi në këmbim të një amnistie të kushtëzuar nga qeveria serbe, si dhe të integrimit të shqiptarëve në strukturat qeveritare, qytetare, ekonomike dhe policore, me mbështetjen e komunitetit ndërkombëtar. Shqiptarët e zbatuan këtë marrëveshje. Qeveria serbe nuk e ka bërë një gjë të tillë.

Konflikti vazhdon pa dhunë

Në Luginën e Preshevës, konflikti vazhdon pa përdorimin e dhunës. Shteti serb tashmë i realizon objektivat e tij përmes mjeteve administrative dhe jo atyre ushtarake, duke përfshirë:

• Çregjistrimi i vendbanimit kufizon statusin civil.
• Mosnjohja e diplomave pengon mobilitetin institucional.
• Investimi nën nivelin e duhur dekurajon pjesëmarrjen në strukturat shtetërore.

Të marra veçmas, këto masa duken burokratike. Të marra së bashku, ato ruajnë një ekuilibër të paqëndrueshëm. Rezultati nuk është as integrim dhe as rikthim i dhunës. Barazia ligjore ekziston në letër, ndërsa e drejta qytetare efektive mbetet e kufizuar, një dinamikë gjithnjë e më e rëndësishme për politikat e integrimit evropian dhe stabilitetin rajonal në Ballkanin Perëndimor.

Mekanizmi i “pasivizmit”

Një nga instrumentet administrative më me pasoja është praktika e njohur si “pasivizmi” i vendbanimit të regjistruar. Sipas rregulloreve serbe, autoritetet mund të çrregjistrojnë vendbanimin e regjistruar të një qytetari nëse konstatojnë se ai person nuk banon në mënyrë të përhershme në atë adresë.

Organizatat për të drejtat e njeriut kanë dokumentuar se kjo masë zbatohet në mënyrë joproporcionale ndaj shqiptarëve në jug të Serbisë. Sipas Youth Initiative for Human Rights, të paktën 3,370 shqiptarë janë hequr nga listat zgjedhore midis viteve 2015 dhe 2022 si rezultat i pasivizmit të adresave. Rreth 80% e personave të anketuar kanë humbur të drejtën e votës, ndërsa shumica nuk kanë marrë vendime administrative me shkrim që shpjegojnë këtë masë. Këshilli Kombëtar i Pakicës Shqiptare vlerëson se në total janë prekur më shumë se 8,000 banorë shqiptarë.

Kur një adresë pasivizohet, individi mund të humbasë jo vetëm të drejtën e votës, por edhe aksesin në shërbimet shëndetësore, ndihmën sociale dhe mundësinë për të rinovuar dokumentet e identitetit. Ndikimi është institucional dhe jo thjesht administrativ. Regjistrat civilë përcaktojnë të drejtën e votës, aksesin në punësimin publik dhe pjesëmarrjen në sistemet sociale. Hulumtimet në terren tregojnë se rregulloret mbi vendbanimin janë zbatuar kryesisht në zonat e banuara nga shqiptarët, duke reduktuar numrin e votuesve të regjistruar dhe duke dobësuar përfaqësimin politik.

Parlamenti Evropian ka paralajmëruar se praktika të tilla rrezikojnë të ç’fuqizojnë të drejtën e votës për komunitetet e pakicave dhe të minojnë mbrojtjen e të drejtave themelore civile. Komiteti i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut në Serbi ka raportuar se asnjë komunitet tjetër i pakicave nuk ka paraqitur ankesa të krahasueshme lidhur me çregjistrimin në shkallë të gjerë dhe mohimin e dokumentacionit identifikues.

Arsim pa njohje

Arsimi përfaqëson një nga pengesat më të qarta për integrimin në jug të Serbisë. Megjithëse ekzistojnë marrëveshje të ndërmjetësuara nga BE-ja për njohjen reciproke të krediteve akademike midis Beogradit dhe Prishtinës, zbatimi mbetet i paqëndrueshëm. Diplomat e marra në Kosovë rrallëherë njihen në Serbi, duke kufizuar perspektivat e punësimit për të diplomuarit nga komunat e Luginës së Preshevës. Gjatë periudhës 2008–2025, rreth 3,400 studentë nga Lugina e Preshevës kanë përfunduar studimet universitare në Kosovë. Megjithatë, autoritetet serbe kanë njohur vetëm 13 nga 2,532 diplomat e paraqitura, një normë zbatimi prej rreth 0.5%.

Monitorimi nga shoqëria civile tregon se të diplomuarit e prekur shpesh nuk mund të punësohen në institucionet publike apo në profesionet e rregulluara. Pasoja është strukturore dhe jo individuale. Arsimi nuk përkthehet në pjesëmarrje institucionale. Edhe pse shqiptarët përbëjnë shumicë lokale në pjesë të caktuara të jugut të Serbisë, ata përfaqësojnë më pak se 5% të punonjësve në administratën publike, duke theksuar se bllokimi i njohjes së diplomave kufizon aksesin efektiv në strukturat shtetërore.

Nga perspektiva e stabilizimit, kur ekziston mobilitet arsimor por jo mobilitet institucional, shkëputja zëvendëson gradualisht integrimin, një model i lidhur me brishtësinë latente në mjediset pas konfliktit.

Të marra së bashku, çregjistrimi i vendbanimit dhe mosnjohja e diplomave funksionojnë si barriera administrative paralele, duke kufizuar si praninë qytetare ashtu edhe integrimin institucional të shqiptarëve.

Investimi Kronik Nën Nivelin e Duhur

Kushtet ekonomike e përforcojnë përjashtimin administrativ të vërejtur në Luginën e Preshevës. Të dhënat e Zyrës së Statistikave të Serbisë i klasifikojnë vazhdimisht Preshevën, Bujanocin dhe Medvegjën në kategorinë më të ulët të zhvillimit (Grupi IV – komuna të shkatërruara). Kjo nënkupton se niveli i zhvillimit të tyre mbetet nën 60% të mesatares kombëtare, ndërsa Medvegja shpesh bie nën 50%. Vlerësimet e zhvillimit nga UNDP Serbia po ashtu theksojnë mungesat në infrastrukturë, papunësinë e lartë dhe investimet e kufizuara industriale në jug të Serbisë në krahasim me mesataret kombëtare.

Në mjedise pas konfliktit, zhvillimi i zgjatur nën nivelin e duhur prodhon efekte politike. Ai përshpejton emigrimin, dobëson institucionet vendore dhe ndryshon gradualisht realitetet demografike. Aty ku pjesëmarrja administrative tashmë është e kufizuar, migrimi ekonomik e redukton më tej angazhimin qytetar dhe përfaqësimin institucional. Si rrjedhojë, krijohet një proces shkëputjeje gradual dhe jo domosdoshmërisht paqëndrueshmëri e hapur.

Penalizimi i shprehjes kulturore dhe hendeku i përfaqësimit

Organizatat e të drejtave të njeriut kanë dokumentuar raste në të cilat shqiptarë janë gjobitur ose ndjekur penalisht për shfaqjen e simboleve kombëtare gjatë veprimtarive kulturore. Ndonëse legjislacioni serb rregullon përdorimin e simboleve të huaja, modelet e zbatimit sugjerojnë një targetim joproporcional të shqiptarëve. Kur zbatimi i ligjit perceptohet si selektiv, mbikëqyrja rregullatore merr domethënie politike. Me kalimin e kohës, kjo nxit frike, dekurajon pjesëmarrjen qytetare dhe normalizon trajtimin e pabarabartë.

Legjislacioni serb garanton përfaqësim proporcional të pakicave në institucionet publike. Megjithatë, monitorimi nga Prezenca e OSBE-së në Serbi tregon jo përfaqësimin e duhur në mënyrë të vazhdueshme të shqiptarëve në gjyqësor, polici dhe administratë shtetërore, veçanërisht në jug të Serbisë. Hendeku midis peshës demografike (71%) dhe përfaqësimit institucional (4.6%) është thelbësor.

Kjo divergjencë midis garancive kushtetuese dhe realitetit të përfaqësimit evidenton një boshllëk në zbatim, më shumë sesa një mungesë në kuadrin legjislativ. Në kontekste pas konfliktit, pabarazitë e qëndrueshme në përfaqësim mund të dobësojnë besimin në mekanizmat e integrimit dhe të forcojnë perceptimet për përjashtim strukturor.

Rritja e vëmendjes ndërkombëtare

Ndërgjegjësimi në arenën ndërkombëtare po rritet gradualisht. Në Shtetet e Bashkuara, Kongresmeni Keith Self (R-TX) ka paraqitur projektligjin Presheva Valley Discrimination Act, i cili është dëguar në Komitetin e Dhomës për Punët e Jashtme. Projektligji parashikon raportim zyrtar mbi diskriminimin ndaj shqiptarëve në jug të Serbisë dhe rekomandon integrimin e gjetjeve në politikën e jashtme të SHBA-së. Kjo nismë sinjalizon se diskriminimi administrativ po fiton njohje si një çështje serioze e të drejtave të njeriut.

Udhëheqja politike shqiptare e Luginës së Preshevës ka bashkëpunuar për më shumë se dy dekada me komunitetet shqiptaro-amerikane në Shtetet e Bashkuara. Lidhja Qytetare Shqiptaro-Amerikane, si dhe së fundmi komuniteti shqiptaro-amerikan në Teksas, kanë synuar të angazhojnë drejtues të politikës së jashtme lidhur me çështjet e Luginës së Preshevës. Si rezultat, është zhvilluar një seancë informuese përpara një paneli dypartiak të stafit të Senatit Amerikan, si dhe janë dërguar letra dypartiake nga anëtarë të Kongresit drejtuar Sekretarit të Shtetit.

Pse kjo ka rëndësi

Situata në Luginën e Preshevës nuk përbën thjesht një çështje lokale të pakicës. Ajo është një test i zbatimit të qëndrueshëm dhe konsistent të standardeve evropiane për barazi dhe mbrojtje të pakicave. Stabiliteti afatgjatë në Ballkanin Perëndimor varet jo vetëm nga parandalimi i konfliktit, por edhe nga garantimi i të drejtave qytetare për të gjithë.

Masat administrative që çregjistrojnë banorët nga regjistrat civilë, nxjerrin të pavlefshme diplomat, kufizojnë shprehjen kulturore dhe pengojnë zhvillimin ekonomik prodhojnë në mënyrë kumulative të njëjtin rezultat që dikur synohej përmes politikave shtrënguese: margjinalizim demografik.

Rruga përpara

Zgjidhjet nuk janë as radikale dhe as jorealiste. Ato përfshijnë:

• Rikthimin e adresave të pasivizuara në mënyrë të parregullt.
• Zbatimin efektiv të njohjes së diplomave.
• Sigurimin e investimeve publike të barabarta.
• Garantimin e zbatimit të njëjtë të ligjeve që rregullojnë shprehjen kulturore.
• Përmbushjen e detyrimeve ligjore për përfaqësimin e pakicave.

Këta hapa do të forconin qeverisjen demokratike dhe do ta afronin më tej Serbinë me standardet evropiane të të drejtave të njeriut.

Kjo mund të arrihet vetëm përmes një angazhimi të palëkundur dhe në vijë të parë nga ana e Shteteve të Bashkuara. Serbia ka dëshmuar vazhdimisht se nuk i përgjigjet në mënyrë efektive gjuhës së diplomacisë dhe dialogut, por reagon ndaj kërkesave të qarta dhe të vendosura nga SHBA-ja.

Lugina e Preshevës nuk duhet të mbetet e padukshme në diskutimet e politikave ndërkombëtare. Diskriminimi që vepron në mënyrë të heshtur përmes kanaleve administrative mund të jetë po aq me pasoja sa diskriminimi i hapur. Njohja dhe adresimi i tij në kohën e duhur është thelbësor, jo vetëm për shqiptarët në jug të Serbisë, por edhe për besueshmërinë e parimeve demokratike në të gjithë rajonin./LINK i Shkrimit