Paris, 1970. Është viti i Apollo 13, përpjekja e dështuar për të arritur sërish në Hënë, dhe i frazës ikonike “Houston, kemi një problem”.
Është gjithashtu viti kur sonda sovjetike Venera 7 qëndroi 23 minuta në Venus, duke u bërë objekti i parë i ndërtuar nga njeriu që u ul me sukses në një planet tjetër dhe transmetoi të dhëna drejt Tokës.
Një fëmijë 9-vjeçar shkon në kinema për të parë filmin “2001: A Space Odyssey”, me vëllanë dhe babanë e tij, një inxhinier aerohapësinor. Ai ishte tashmë i apasionuar pas hapësirës, shkencës dhe inxhinierisë, por ai film i mbeti në mendje përgjithmonë.
“Trajtonte tre tema që më goditën shumë. E para ishte udhëtimi në hapësirë. E dyta ishte lindja e inteligjencës tek qeniet njerëzore. Kjo pyetje më magjepste shumë. Lexoja libra për evolucionin dhe pyesja veten si ishte e mundur që evolucioni të prodhonte diçka si inteligjenca. Çfarë është në të vërtetë inteligjenca? Kjo pyetje, në njëfarë mënyre, u bë profesioni im; atëherë ishte thjesht një magjepsje fëminore. Tema e tretë ishte inteligjenca artificiale: në film ka një kompjuter inteligjent dhe ideja më dukej e jashtëzakonshme. Që atëherë fillova të mendoj se mënyra më e mirë për të kuptuar inteligjencën ishte të përpiqesha të ndërtoja një sistem inteligjent.”, janë fjalët e Yann LeCun.
Dhe këtë e bëri, me sukses të madh. Yann LeCun, shkencëtar francez i natyralizuar amerikan, është një nga pionierët e IA-së. Në vitin 2018 ai fitoi çmimin Turing Award, i konsideruar si Nobeli i informatikës, së bashku me Yoshua Bengio dhe Geoffrey Hinton për kontributet e tyre në fillimin e epokës së “deep learning”. Kjo është baza e sistemeve moderne që përpiqen të imitojnë funksionimin e trurit përmes rrjeteve nervore artificiale.
Fati i ndau rrugët e kësaj tresheje: Hinton punonte për Google, ku kishte shitur startup-in e tij kërkimor, dhe në vitin 2023 dha dorëheqjen për të folur mbi rreziqet e IA-së; një vit më vonë fitoi Nobelin në Fizikë. Bengio mbeti studiues i pavarur dhe themeloi organizatën jofitimprurëse LawZero për modele etike.
LeCun u punësua nga Mark Zuckerberg për të ndërtuar laboratorin e inteligjencës artificiale të Meta-s (atëherë Facebook). Në nëntor të vitit 2025, ai u largua pas 12 vitesh: “Mark u mërzit që po largohesha. Kam marrëdhënie të shkëlqyera me të dhe me Meta-n, por rrugët tona po ndaheshin.”
Ai tregon se puna e tij në laboratorin FAIR solli rezultate të mira, por teknologjia po shkonte përtej fokusit të kompanisë, që është lidhja mes njerëzve. “Doja ta shndërroja në produkt real dhe ta aplikoja në shumë fusha.”
Megjithëse mohon konfliktet, në sfond është edhe ardhja e Alexandr Wang, themelues i Scale AI, startup që arriti vlerë 29 miliardë dollarë duke u fokusuar në etiketimin e të dhënave. Meta investoi miliarda dhe e punësoi Wang, duke krijuar një kontrast mes qasjes shkencore të LeCun dhe asaj pragmatike të biznesit.
LeCun shpjegon se shumë kompani po fokusohen te modelet e mëdha gjuhësore si ChatGPT, për të mos mbetur pas: “Në Silicon Valley ekziston një efekt tufë: të gjithë ndjekin të njëjtën rrugë.”
Ndryshe nga kjo qasje, ai themeloi startup-in Advanced Machine Intelligence në Paris. “Ka kërkesë për IA të avancuar që nuk është as amerikane, as kineze.” Projekti i tij mbështetet në “world models”, që synojnë të kuptojnë botën reale përtej kufizimeve të modeleve aktuale.
Sipas tij, modelet gjuhësore kanë dy kufizime kryesore: funksionojnë mirë vetëm me të dhëna simbolike (si teksti) dhe prodhojnë përgjigje përmes parashikimeve probabilistike, që mund të çojnë në gabime (“halucinacione”). “Prandaj kemi sisteme që kalojnë provime juridike, por nuk kemi robotë shtëpiakë më inteligjentë se një mace.”
Me arkitekturën e tij të re, ai synon të ndërtojë sisteme inteligjente universale për industri si automobilët, aerohapësira dhe biomjekësia.
Kur pyetet për përdorimin e Ia-së në luftë, duke përmendur figura si Dario Amodei dhe Sam Altman, ai përgjigjet: “Ne nuk duhet të vendosim për shoqërinë. Këto vendime i takojnë institucioneve demokratike.”
Ai jep edhe një shembull nga lufta në Ukrainë, ku IA përdoret për dronë autonomë: “Janë zgjedhje morale të vështira dhe duhet t’i marrë shoqëria.”
Sa i përket ndikimit në punë, ai mbetet optimist: “Çdo teknologji e re ka sjellë frikë. IA ka të ngjarë t’i bëjë njerëzit më të zgjuar dhe më efikasë, por duhet të mësojmë ta përdorim mirë.”
Dhe kur do të arrijmë një inteligjencë të krahasueshme me atë njerëzore? “Pyetja e vërtetë është: a do të kemi sisteme më inteligjente se njerëzit? Në skenarin më optimist, ndoshta pas pesë vitesh, por ka shumë gjasa të duhet më shumë kohë.”
