Ambasadori Tarran dhe Vija që Shqipëria Nuk e Mban

Komunikata e Prezencës së OSBE-së pas takimit me një grup organizatash të shoqërisë civile riktheu në qarkullim një pyetje që Shqipëria e ka shmangur prej tridhjetë e pesë vjetësh: kush ka të drejtë të vendosë mbi mënyrën se si Kuvendi i Shqipërisë e bën punën e vet?

Renada Bici

Më 23 maj, Ambasadori Michel Tarran, Kreu i Prezencës së OSBE-së në Tiranë, priti me kërkesën e tyre përfaqësues të disa organizatave të shoqërisë civile që kërkonin një takim mbi procesin e reformës zgjedhore. Komunikata e lëshuar pas takimit përmban një paragraf të vetëm operativ. Në të, ambasadori thekson rëndësinë që pikëpamjet e të gjitha palëve të interesuara të merren në konsideratë siç duhet, dhe që procesi të zhvillohet në mënyrë transparente, gjithëpërfshirëse dhe konsultative. Lexuar si tekst diplomatik, fjalia është e padëmshme. Lexuar si tekst që prek konstruktin kushtetues të një vendi anëtar të OSBE-së, ajo prodhon një problem.

Problemi nis te neni 2.

Sovraniteti në Republikën e Shqipërisë i përket popullit dhe ushtrohet nëpërmjet përfaqësuesve të tij të zgjedhur. Kjo nuk është një preferencë doktrinore. Nuk është një metodologji qeverisjeje midis disa metodologjive të mundshme. Është rendi themelor i shtetit. Çdo strukturë institucionale, çdo proces legjislativ, çdo standard procedural që operon brenda territorit të Republikës operon brenda kësaj kornize, jo paralel me të dhe jo mbi të. Komisioni i Posaçëm Parlamentar për Reformën Zgjedhore u krijua me votë të Kuvendit më 27 tetor 2025. Anëtarët e tij mbajnë mandate të prodhuara nga zgjedhjet parlamentare të 11 majit 2025. Ata legjislojnë sepse elektorati shqiptar i autorizoi. Asnjë aktor tjetër në vend nuk e mban atë autorizim.

Kjo nuk është një deklaratë kundër pjesëmarrjes së jashtme në jetën kushtetuese të vendit. Demokracitë moderne operojnë rregullisht institucione që nuk dalin nga vota e drejtpërdrejtë. Gjykatat kushtetuese, organet e mbikëqyrjes administrative, detyrimet nga traktatet, kornizat mbikombëtare, të gjitha këto luajnë role legjitime. Por secili prej tyre operon nën një autorizim kushtetues të vetin, të ratifikuar përmes procedurave që vetë burojnë nga vota popullore. Një gjykatë kushtetuese vendos sepse Kushtetuta e fuqizon. Një traktat detyron sepse Parlamenti e ratifikoi. Mekanizmat që plotësojnë përfaqësimin e drejtpërdrejtë nuk janë përjashtime nga legjitimiteti elektoral. Janë zgjerime të tij.

Ajo që Kushtetuta nuk e parashikon, dhe që nuk del nga ky zinxhir autorizimi, është një kategori aktorësh inputi i të cilëve fiton fuqi detyruese procedurale për shkak se pritet nga një mision ndërkombëtar dhe amplifikohet përmes komunikatës së tij.

Dallimi ka rëndësi me forcë të veçantë në rastin shqiptar, sepse rendi kushtetues i Republikës është thelbësisht i ndërkombëtarizuar. Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut detyron. Komisioni i Venecias jep mendime që mbartin peshë reale në reformën ligjore. Acquis-i i BE-së formëson legjislacionin pothuajse në çdo sektor. Angazhimet e OSBE-së strukturojnë sjelljen zgjedhore. Anëtarësimi në NATO imponon detyrime operacionale. Marrëveshjet e Stabilizim-Asociimit kanë gjeneruar kërkesa procedurale për dy dekada. Asnjë prej këtyre nuk është në tension me argumentin që ngrihet këtu, sepse secili instrument operon nën vendime ratifikimi ose anëtarësimi të marra nga institucionet e zgjedhura të vendit. Parlamenti votoi. Kushtetuta u përshtat. Arkitektura e traktateve u inkorporua përmes procedurës legjitime.

Autoriteti i bazuar në traktate nuk është presion i jashtëm sipas dëshirës. Është autoritet kushtetues i ushtruar përmes instrumenteve ligjërisht detyruese që Shqipëria zgjodhi t’i pranojë.

Ajo që bie jashtë kësaj kategorie është diçka analitikisht dhe ligjërisht e ndryshme: një komunikatë, e lëshuar sipas diskrecionit të një misioni në terren, që merr pozicion mbi mënyrën se si një komision parlamentar shqiptar duhet të kryejë konsultimet e veta të brendshme. Ajo komunikatë nuk është ratifikuar nga askush. Nuk mbart asnjë forcë ligjore. Pesha e saj vjen tërësisht nga amplifikimi institucional. Atë peshë nuk duhet ta ngatërrojmë me autorizim.

Organizatat e shoqërisë civile kryejnë funksione legjitime brenda demokracive përfaqësuese. Ato vëzhgojnë zgjedhjet, dokumentojnë probleme strukturore, sjellin ekspertizë teknike dhe avokojnë për elektorate që mund të jenë të nënpërfaqësuar nga partitë politike. Komiteti Shqiptar i Helsinkit, BIRN Albania, Instituti për Studime Politike, Qëndresa Qytetare, Rrjeti i Grave në Vendimmarrje dhe Westminster Foundation for Democracy bëjnë secili punë të vlefshme në fushat e tyre. Pikëpamjet e tyre meritojnë të dëgjohen. Por të dëgjohesh nuk do të thotë të kesh fuqi detyruese, dhe inputi nuk është e njëjta gjë me një mandat. Asnjë organizatë, sado e vlefshme, nuk fiton legjitimim vendimmarrës për shkak se konsultohet. Legjitimimi vendimmarrës rrjedh vetëm nga një burim: zgjedhjet.

Kjo është vija që është turbulluar përgjatë tri dekadave e gjysmë në Shqipëri dhe në mbarë rajonin. Nuk u turbullua sepse shqiptarët zgjodhën ta turbullonin. U turbullua sepse një metodologji specifike qeverisjeje ka qenë në operim.

Metodologjia ka prejardhje të dokumentuar. Ajo doli nga doktrinat e qeverisjes pjesëmarrëse shumëaktoriale të zhvilluara në programet e asistencës demokratike pas Luftës së Ftohtë, u formalizua përmes praktikës së zgjerimit të BE-së dhe metodologjisë së misioneve të OSBE-së në terren, dhe tani operon si modeli procedural i parazgjedhur për vendet në proces anëtarësimi në Ballkanin Perëndimor dhe hapësirën post-sovjetike. Nuk është doktrinë e unifikuar e komanduar nga një burim i vetëm. Aktorët e BE-së, ODIHR, misionet e OSBE-së, ambasadat, programet e donatorëve dhe burokracitë e Komisionit operojnë me logjika që mbivendosen por nuk koordinohen plotësisht, dhe ndonjëherë divergojnë në pyetje specifike. Ajo që i bashkon nuk është një axhendë e koordinuar por një gramatikë procedurale e përbashkët, dhe është pikërisht kjo gramatikë e përbashkët që prodhon efekte në të gjitha institucionet edhe pa drejtim qendror.

Brenda kësaj gramatike, kategoria e palës së interesuar importohet nga prejardhja jokushtetuese dhe aplikohet sikur të ishte kategori kushtetuese. Përfshirja e shoqërisë civile nuk është më një input që legjislatori e peshon sipas diskrecionit të vet. Paraqitet si kërkesë procedurale, masa e së cilës caktohet nga standarde të jashtme. Konsensusi midis dy partive më të mëdha të vendit, që mbajnë shumicën dërrmuese të vendeve në Kuvend, ricilësohet jo si rezultat demokratik por si fait accompli. Një draft i prodhuar nga ekspertë të emëruar nga partitë parlamentare ricilësohet jo si produkt legjitim por si proces i mbyllur.

Kjo nuk është demokraci përfaqësuese. Është një model paralel, në të cilin përfaqësuesit e zgjedhur reduktohen në një nyje midis shumë të tjerave, dhe legjitimiteti migron nga mandati elektoral te konformiteti procedural me standarde reference të jashtme.

Vetë fjalori nuk është problemi. “Transparente, gjithëpërfshirëse, konsultative” shfaqet nëpër dokumente të OSBE-së, ODIHR-it dhe BE-së në çdo muaj të caktuar, e aplikuar në çfarëdo numri procesesh. Problemi është pozicional. Të njëjtat fraza ishin përdorur publikisht, në mars dhe prill, nga vetë organizatat që Ambasadori Tarran priti më 23 maj, si terma të qarta të kritikës së tyre ndaj Komisionit Gjiknuri-Bylykbashi. BIRN kërkoi transparencë më të plotë mbi procesin e draftimit. Komiteti Shqiptar i Helsinkit dhe Qëndresa Qytetare paraqitën gjetje të përbashkëta mbi mungesën e konsultimit kuptimplotë. Instituti për Studime Politike e hodhi poshtë ligjin e financimit si fait accompli në të cilin korrigjimi i shoqërisë civile do të ishte minimal.

Kur Prezenca e OSBE-së lëshon më pas një komunikatë, dy ditë pasi takoi pikërisht këto organizata, që përsërit fjalorin e tyre të saktë si standard të vetin operativ, rezultati është rreshtim me njërën anë të një kontestimi të brendshëm të pazgjidhur. Qëllimi pas komunikatës nuk është pyetja. Efekti është ai që qarkullon. Dhe efekti vendos zyrën e Kreut të një misioni ndërkombëtar në një anë të caktuar të një argumenti procedural që institucionet shqiptare nuk e kanë zgjidhur ende.

Ky është mekanizmi i instrumentalizimit, dhe meriton të emërtohet.

Organizatat e shoqërisë civile nuk mund të ushtrojnë presion drejtpërdrejt mbi një komision parlamentar, sepse nuk mbajnë legjitimim kushtetues për ta bërë këtë. Por mund ta kanalizojnë presionin e tyre përmes një misioni ndërkombëtar që mbart peshë institucionale, dhe sapo misioni e miraton fjalorin e tyre në komunikatën e vet zyrtare, ai presion hyn në qarkullim me një forcë që organizatat nuk do të mund ta gjeneronin vetë. Ky nuk është bashkëpunim teknik. Është amplifikim institucional. Misioni bëhet, qoftë me qëllim apo jo, një instrument në një operacion përmes të cilit aktorë jopërfaqësues aplikojnë presion mbi institucionet përfaqësuese përmes kanaleve ndërkombëtare.

Dallimi që ka rëndësi këtu nuk është midis shoqërisë civile dhe pjesës tjetër të politikës. Është midis dy mënyrave të veprimtarisë së shoqërisë civile. Pjesëmarrja autentike do të thotë publikim i kritikave, paraqitje e provave, vëzhgim i zgjedhjeve, avokim publik, paraqitje e inputit me shkrim në procese legjislative, dhe pranim që institucionet e zgjedhura do ta peshojnë atë input së bashku me konsiderata të tjera dhe do të arrijnë në përfundimet e veta. E gjithë kjo është pjesë e jetës demokratike dhe Shqipëria ka nevojë për më shumë prej saj, jo më pak.

Kultura e vetos procedurale është e ndryshme. Ajo e trajton konsultimin si kërkesë detyruese, mat rezultatet legjislative kundrejt standardeve që vetë organizatat i përcaktojnë, dhe e drejton presionin përmes misioneve ndërkombëtare kur institucionet politike vendase nuk prodhojnë rezultatin e preferuar. Mënyra e parë e forcon demokracinë duke pasuruar inputet e saj. Mënyra e dytë e dobëson atë duke zhvendosur autoritetin e saj. E njëjta organizatë mund të operojë në secilën mënyrë në momente të ndryshme. Argumenti nuk është kundër organizatave. Është kundër mënyrës së dytë.

Vetë Ambasadori Tarran, duke folur nga Pogradeci dy ditë para komunikatës së 23 majit, deklaroi me të drejtë se OSBE-ja nuk është në Shqipëri për të imponuar modele, se vendimet u përkasin shqiptarëve, dhe se edhe pyetje të tilla si numri i deputetëve janë çështje të brendshme shqiptare në të cilat Prezenca nuk do të ndërhyjë. Ky është pozicioni i saktë. Komunikata e 23 majit e zhvendos atë. Arkitektura konsultative gjithashtu është çështje e brendshme shqiptare. Vendimi se sa peshë t’i jepet inputit të shoqërisë civile, kur të pritet, në çfarë faze dhe në çfarë formati, është zgjedhje sovrane e institucioneve përfaqësuese shqiptare. Nuk është standard ndërkombëtar që Prezenca ta validojë në komunikata zyrtare. Kur Prezenca e bën këtë, efekti nuk është asistencë në zbatimin e rekomandimeve të ODIHR-it. Efekti është vendosje mbi proceset e brendshme, dhe kjo bie jashtë mandatit.

Versioni më i ashpër i këtij argumenti duhet të pranojë atë që i jep kornizës fuqinë e saj.

Institucionet përfaqësuese shqiptare janë të papërsosura dhe shpesh jofunksionale. Sistemet e partive janë të drejtuara nga liderët. Arkitektura ndërkombëtare e konsultimit që u rrit në Shqipëri pas vitit 1991 nuk lindi në vakuum. Ajo lindi pjesërisht sepse strukturat përfaqësuese vendase ishin gjerësisht të pabesueshme, dhe pjesërisht sepse ciklet e njëpasnjëshme zgjedhore prodhuan modele të dokumentuara të abuzimit që vetë ODIHR-i i ka katalogjuar në raport pas raporti.

Asgjë nga kjo nuk është në diskutim. Por legjitimiteti kushtetues nuk mund t’i delegohet përgjithmonë jashtë si kompensim për dobësinë institucionale. Përgjigjja ndaj institucioneve përfaqësuese të dobëta është t’i forcosh ato, jo të transferosh autoritetin e tyre tek aktorë që nuk mbajnë asnjë mandat. Një demokraci që i zgjidh problemet e veta të brendshme duke ia kaluar autoritetin validuesve të jashtëm nuk bëhet demokraci më e fortë. Bëhet e menaxhuar.

Shqipëria ka jetuar me këtë model për tridhjetë e pesë vjet. Misionet ndërkombëtare kanë qenë të pranishme përgjatë çdo cikli zgjedhor që nga viti 1991. Ekspertiza e tyre teknike ka qenë e vlefshme në momente specifike. Por paralelisht, është aplikuar një metodologji procedurale në të cilën institucionet përfaqësuese shqiptare trajtohen si objekte të përmirësimit procedural, jo si organe sovrane me autoritetin e tyre kushtetues. Diagnoza nga çdo cep, përfshirë vetë OSBE-në, është se institucionet mbeten të dobëta, polarizimi mbetet i lartë, dhe besimi në procesin përfaqësues mbetet i ulët.

Pas tre dekadave e gjysmë me këtë, metodologjia meriton të vihet në pyetje në termat e veta. Institucionet e stërvitura të shohin nga jashtë për validim sesa nga brenda te elektoratet e tyre nuk forcohen me kohën. Atrofohen.

Komisioni Gjiknuri-Bylykbashi po punon. Ka prodhuar projektligjin për financimin e partive politike, i cili do të kalojë përmes konsultimit publik para se të arrijë në seancën plenare. Komisioni Mazniku-Boçi për Reformën Territoriale ka mbajtur seanca publike në Lezhë, Gjirokastër, Vlorë, Dibër dhe qytete të tjera, ku përfaqësuesit e zgjedhur lokalë dhe qytetarët flasin drejtpërdrejt. Ky është konsultimi që Kushtetuta parashikon: institucionet kombëtare përfaqësuese duke u takuar me institucionet lokale përfaqësuese dhe me qytetarët që u dhanë mandatin. Inputi i shoqërisë civile ushqehet brenda kësaj arkitekture. Nuk e zëvendëson dhe nuk e anashkalon atë.

Shqipëria nuk është terren testimi për metodologji qeverisjeje të zhvilluara në laboratorë të jashtëm. Ky nuk është refuzim i ekspertizës ndërkombëtare. Është refuzim i një gramatike procedurale që, nën emrin e asistencës teknike, rishpërndan autoritetin kushtetues dhe e zhvendos legjitimitetin nga votuesit shqiptarë drejt strukturave të jashtme. Misionet ndërkombëtare janë më të dobishme kur respektojnë vijën midis asistencës teknike dhe vendosjes procedurale. Organizatat e shoqërisë civile janë më të dobishme kur kontribuojnë sesa kur pretendojnë legjitimim. Të dyja kategoritë janë të mirëpritura në Shqipëri. Asnjëra nuk e drejton vendin.

Vendi drejtohet nga institucionet që mbajnë mandatin e popullit të tij. Dhe vetëm prej tyre.

Institucionet përfaqësuese nuk mund ta rifitojnë autoritetin ndërkohë që njëkohësisht ia delegojnë jashtë validimin e tij. Kjo është vija. Duhet të rivendoset. (Politikashqiptare.com)

Renada Bici është avokate me bazë në Tiranë, që ushtron në fushën e së drejtës civile, penale dhe administrative. Mban diplomë juridike nga Universiteti i Tiranës dhe ka përvojë në praktikën private juridike dhe në administratën publike..