Nga Av. Genc Llakaj
Ilir Meta, ish-President i Republikës, sot ndodhet në një situatë që ka tejkaluar kufijtë e një çështjeje të zakonshme penale dhe është shndërruar në një provë të vetë funksionimit të sistemit të drejtësisë në Shqipëri. Pa qenë as simpatizant, as adhurues e aq më pak kundërshtar i figurës së tij, mbetet e domosdoshme t’i jepet Çezarit ajo që i takon Çezarit: trajtim i drejtë, i paanshëm dhe i mbështetur në standarde të njëjta me çdo qytetar tjetër. Ky nuk është qëndrim emocional, por kërkesë e pastër ndaj shtetit të së drejtës, ku barazia para ligjit nuk duhet të jetë deklarim formal, por praktikë e përditshme institucionale.
Drejtësia, në kuptimin e saj më të thellë, nuk është vetëm një mekanizëm normativ, por një marrëdhënie etike midis shtetit dhe qytetarit. Që nga Montesquieu, i cili paralajmëronte se “çdo pushtet që nuk kufizohet priret të abuzojë”, doktrina juridike ka theksuar se pavarësia e gjyqësorit nuk është qëllim në vetvete, por mjet për mbrojtjen e lirisë njerëzore. Kur kjo pavarësi shkëputet nga përgjegjësia dhe nga realiteti shoqëror, ajo rrezikon të degjenerojë në formë sundimi, diskriminimi dhe aspak shërbimi.
Në teorinë klasike të “rule of law”, siç e formulon A.V. Dicey, ligji duhet të jetë i barabartë për të gjithë dhe i zbatueshëm nga gjykata të paanshme, por gjithnjë të lidhura me arsyen dhe ndjenjën e drejtësisë. Në këtë kuptim, drejtësia nuk është vetëm zbatim mekanik i normës, por edhe garantim i proporcionalitetit, parashikueshmërisë dhe arsyetimit të kuptueshëm për qytetarin.
Kur këto parime dobësohen, për shembull përmes shtyrjes së seancave pa arsye të ligjshme, formalizmit të tepruar procedural dhe mungesës së transparencës në arsyetim, nuk kemi më thjesht mangësi teknike, por cenim të vetë besimit publik në drejtësi. Lon L. Fuller e ka theksuar se ligji humbet legjitimitetin kur bëhet i paparashikueshëm, kontradiktor ose i zbatuar në mënyrë arbitrare, sepse atëherë qytetari nuk udhëhiqet më nga rregulli, por nga pasiguria.
Në këtë sfond, rreziku i asaj që Ran Hirschl e quan “juristokraci” bëhet real: një zhvendosje e pushtetit real drejt gjyqësorit, pa mekanizma të mjaftueshëm kontrolli dhe llogaridhënieje. Në këtë situatë, gjyqtari dhe prokurori nuk perceptohen më vetëm si garantë të drejtësisë, por si aktorë që ndikojnë drejtpërdrejt mbi fatin e individit, shpesh pa ndjeshmëri të mjaftueshme ndaj pasojave njerëzore të vendimeve të tyre.
Max Weber e ka përshkruar këtë fenomen si “kafaz hekuri” të burokracisë, ku forma procedurale dominon mbi përmbajtjen humane të drejtësisë. Në këtë kontekst, çështja e trajtimit të figurave të larta shtetërore gjatë procesit penal bëhet test i drejtpërdrejtë i standardit demokratik. Pyetja thelbësore është nëse masa procedurale i përgjigjet rrezikut konkret juridik, apo perceptimit publik mbi figurën e individit.
Në këtë pikë lindin dy pyetje thelbësore, të cilat nuk janë thjesht retorike, por thellësisht qytetare dhe kushtetuese: si është e mundur që një ish-President Republike, ish-Kryeministër, ish-Kryetar Kuvendi dhe ish-ministër të mbahet pas hekurave në kushte që krijojnë perceptimin e një rrezikshmërie të lartë shoqërore, ndërkohë që nuk kemi të bëjmë as me një kriminel të dhunshëm, as me një ekstremist apo kërcënim të drejtpërdrejtë për rendin publik? Dhe së dyti, pse mediat nuk lejohen të ndjekin nga afër procesin gjyqësor, në mënyrë që publiku të ketë mundësi të verifikojë transparencën e tij dhe të gjykojë vetë nëse kemi të bëjmë me një abuzim me pushtetin apo me një proces të drejtë dhe të bazuar në prova? Në një shtet demokratik, drejtësia nuk duhet vetëm të bëhet, por edhe të shihet që bëhet.
Në praktikën europiane, standardi është i qartë dhe i konsoliduar. Në rastin e Giulio Andreottit në Itali, proceset e zhvilluara nga viti 1993 deri në 2004 u kryen me respekt të plotë të prezumimit të pafajësisë dhe pa izolim fizik gjatë gjykimit. Në rastin e Silvio Berlusconit, përfshirë vendimin e vitit 2013 në çështjen “Mediaset”, proceset gjyqësore u zhvilluan pa masa izolimi, duke u kufizuar në masa të individualizuara dhe të justifikuara vetëm mbi rrezik procedural konkret. Në Francë, Nicolas Sarkozy, ish-President i Republikës, është gjykuar në kushte lirie personale, pa izolim gjatë procesit penal, duke reflektuar parimin se statusi publik nuk krijon trajtim procedural të diferencuar. Në vendet nordike si Suedia, Norvegjia dhe Danimarka, masa e sigurimit vendoset ekskluzivisht mbi bazën e rrezikut real procedural dhe jo mbi bazën e funksionit apo figurës së të akuzuarit.
Ky standard buron drejtpërdrejt nga Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut. Neni 5 garanton të drejtën për liri dhe siguri, duke lejuar kufizimin e saj vetëm kur është i ligjshëm, i domosdoshëm dhe proporcional. Neni 6 garanton të drejtën për një proces të rregullt gjyqësor brenda një afati të arsyeshëm, përpara një gjykate të pavarur dhe të paanshme. Jurisprudenca e Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut ka theksuar vazhdimisht se çdo kufizim i lirisë pa arsyetim individual dhe proporcional shndërrohet në ndëshkim paraprak dhe cenon thelbin e shtetit të së drejtës.
Në këtë kuptim, rasti i një ish-Presidenti apo figure të lartë shtetërore nuk duhet parë si përjashtim nga rregulli, por si provë e forcës së vetë rregullit. Drejtësia nuk matet me ashpërsinë e saj, por me aftësinë për të qenë e njëjtë për të gjithë.
Në këtë vijim, si jurist që lexon dhe analizon praktikën dhe doktrinën juridike, e shoh të domosdoshme hapjen e një debati serioz mbi mënyrën se si ushtrohet pushteti gjyqësor dhe ai i akuzës. Ky debat nuk lidhet me individë, por me standarde. Në çdo sistem demokratik, pavarësia e drejtësisë duhet të shoqërohet me përgjegjësi, transparencë dhe proporcionalitet, përndryshe ajo rrezikon të perceptohet si pushtet i pakontrolluar.
Në këtë kuadër, është e nevojshme të rishikohet mënyra e vendimmarrjes mbi masat e sigurimit, raporti midis figurës publike dhe rrezikut procedural, si dhe cilësia e arsyetimit gjyqësor. Po ashtu, integriteti profesional nuk mund të matet vetëm me njohuri juridike, por edhe me aftësinë për të kuptuar pasojat njerëzore të vendimeve, sepse drejtësia nuk është vetëm teknikë, por edhe përgjegjësi etike.
Në përfundim, drejtësia që humbet lidhjen me njeriun e thjeshtë humbet edhe legjitimitetin e saj moral. Kur procedura zëvendëson substancën dhe kur forma mbizotëron mbi drejtësinë materiale, shteti i së drejtës rrezikon të zhvendoset drejt një modeli ku juristokracia merr epërsi mbi ekuilibrin demokratik. Sfida e vërtetë nuk është ashpërsia e sistemit, por aftësia e tij për të mbetur njerëzor, proporcional dhe i njëjtë për të gjithë.
