Përpjekja e Shqipërisë për t’u anëtarësuar në Bashkimin Evropian po shndërrohet gjithnjë e më shumë në një test përcaktues të besueshmërisë së politikës së zgjerimit të Unionit. Njëkohësisht, ajo po bëhet edhe një çështje e qeverisjes ekonomike dhe e besimit të investitorëve, me pasoja të drejtpërdrejta për fondet e BE-së, flukset e kapitalit dhe stabilitetin e tregut. Prej vitesh, Brukseli e ka pozicionuar Ballkanin Perëndimor si një front kyç për zgjerimin e stabilitetit, demokracisë dhe sundimit të ligjit në Evropë. Por zhvillimet e fundit, përfshirë një çështje me profil të lartë që lidhet me kryetarin e Bashkisë së Tiranës, Erion Veliaj, nxjerrin në pah probleme të thella qeverisjeje që BE-ja nuk mund t’i injorojë.
Veliaj, tre herë i zgjedhur kryetar i Bashkisë së Tiranës dhe një figurë e rëndësishme e Partisë Socialiste, u arrestua më 10 shkurt 2025 nga Struktura e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK). Që nga arrestimi, ai është mbajtur në paraburgim për gati një vit, pa u ngritur akuza formale në kohë dhe pa iu dhënë masa sigurie alternative apo akses domethënës ndaj këshilltarëve të tij ligjorë ndërkombëtarë. Shumë e kanë identifikuar arrestimin si një përndjekje me motivim politik, ndërsa zgjatja e këtij paraburgimi ka ngritur shqetësime serioze lidhur me respektimin e procesit të rregullt ligjor dhe parimin e proporcionalitetit – standarde themelore evropiane të së drejtës, që pritet të respektohen nga të gjithë kandidatët për anëtarësim dhe që përbëjnë bazën e sigurisë juridike të nevojshme për vendimmarrje afatgjata në investime.
Që në fillim, Brukseli i ka vendosur reformat në drejtësi të Shqipërisë në qendër të rrugës së saj drejt anëtarësimit. Këto reforma synonin gjithashtu të siguronin taksapaguesit e BE-së, bankat zhvillimore dhe investitorët privatë se institucionet publike janë të besueshme për menaxhimin transparent dhe të parashikueshëm të fondeve. Megjithatë, mënyra se si është trajtuar çështja e Veliajt tregon se instrumentet kundër korrupsionit mund të përdoren në mënyrë selektive. SPAK, institucioni që u forcua pikërisht me mbështetjen e BE-së për të luftuar korrupsionin, përballet tani me kritika për menaxhimin e hetimit dhe të paraburgimit. Vëzhguesit theksojnë se mbajtja e vazhdueshme e Veliajt në burg, gati një vit pas arrestimit, dhe mohimi i garancive standarde ligjore minojnë besimin jo vetëm në drejtësinë e procedurës, por edhe në kuadrin ligjor më të gjerë që këto procese synojnë të demonstrojnë.
Kjo çështje ka rëndësi për BE-në përtej politikës së brendshme shqiptare. Zgjerimi është në thelb një sistem kushtëzimi, ku përparimi drejt anëtarësimit lidhet me reforma të provueshme dhe respektimin e normave demokratike. Ky kushtëzim përcakton gjithashtu aksesin në asistencën para-anëtarësuese, garancitë e BE-së dhe besueshmërinë e nevojshme për tërheqjen e investimeve të huaja direkte. Nëse Brukseli dështon të ngrejë shqetësime serioze për sundimin e ligjit në kryeqytetin e Shqipërisë, veçanërisht në një rast me parregullsi të dukshme procedurale, ai rrezikon të dërgojë mesazhin se këto kushte janë të negociueshme. Një paqartësi e tillë dobëson fuqinë e BE-së për të imponuar qeverisje të shëndoshë dhe për të mbrojtur përdorimin efektiv të fondeve evropiane.
Rasti Veliaj ka alarmuar ekspertët ligjorë dhe shoqërinë civile pikërisht sepse mjegullon kufirin mes zbatimit legjitim të ligjit kundër korrupsionit dhe ndjekjes penale të ngarkuar politikisht. Avokatët e Veliajt i janë drejtuar së fundmi Gjykatës Kushtetuese për të përshpejtuar shqyrtimin e paraburgimit të tij, duke theksuar se vonesat në zgjidhjen e çështjeve ligjore dëmtojnë jo vetëm të drejtat individuale, por edhe funksionimin efektiv të administrimit të Tiranës. Për bizneset dhe investitorët, paraliza e zgjatur institucionale në kryeqytet ngre shqetësime për vendimmarrjen bashkiake, prokurimet publike dhe vazhdimësinë rregullatore. Edhe vetë Gjykata Kushtetuese ka ndërhyrë në vendime politike të lidhura me këtë çështje, duke rivendosur Veliajn si kryetar ligjor të bashkisë, pasi një përpjekje për ta shkarkuar nga detyra u shpall antikushtetuese. Këto sinjale kontradiktore gjyqësore tregojnë më shumë tension institucional sesa qartësi.
Korniza e zgjerimit të BE-së tashmë është nën vëzhgim kritik. Shumë shtete anëtare janë skeptike ndaj zgjerimit në kushtet e sfidave të brendshme, dhe mbështetja për anëtarësime të reja varet nga garancitë se vendet kandidate nuk do të importojnë qeverisje të dobët apo paqëndrueshmëri demokratike në Union. Shqipëria ka normën më të lartë të paraburgimit në Evropë, dhe përdorimi i jashtëzakonshëm i këtij instrumenti në rastin e Veliajt ngre flamuj të kuq për proporcionalitetin dhe pavarësinë e gjyqësorit – elemente thelbësore për ruajtjen e një mjedisi biznesi të parashikueshëm dhe risku të menaxhueshëm.
Brukseli duhet të jetë i kujdesshëm që të mos bjerë në kurthin e heshtjes selektive, duke lavdëruar progresin aty ku ekziston, ndërsa injoron dështimet e rënda aty ku politika e brendshme errëson vlerësimin objektiv. Anashkalimi i problemeve të dukshme procedurale në çështjen Veliaj, ose trajtimi i tyre si çështje thjesht të brendshme, do të minonte vetë arsyen e politikës së zgjerimit të BE-së. Zbatimi i paqëndrueshëm i standardeve të sundimit të ligjit përkthehet drejtpërdrejt në rrezik më të lartë të perceptuar për investitorët dhe në dobësim të besimit ndaj kornizës së zgjerimit.
Për më tepër, pasojat shtrihen përtej Shqipërisë. Ballkani Perëndimor ndodhet në një kryqëzim gjeopolitik, ku fuqi të mëdha konkuruese kërkojnë ndikim në rajon. Një proces zgjerimi i besueshëm i BE-së forcon harmonizimin rregullator dhe qëndrueshmërinë ekonomike ndaj presioneve të jashtme. Në të kundërt, një reagim i dobët ndaj erozionit të sundimit të ligjit në Shqipëri do t’u sinjalizonte aktorëve vendas dhe të huaj se prirjet autoritare dhe manipulimi procedural nuk kanë kosto reale në kontekstin e anëtarësimit në BE.
Kjo çështje ka jehonë edhe te qytetarët shqiptarë, shumë prej të cilëve kanë shprehur zhgënjim për zbatimin e pabarabartë të standardeve ligjore dhe për rënien e besimit në institucione. Këmbëngulja e BE-së për llogaridhënie nuk është thjesht çështje e përmbushjes teknike të kritereve; ajo është një ripohim i kontratës me qytetarët e Shqipërisë që aspirojnë t’i bashkohen projektit evropian. Besueshmëria e BE-së përballë shoqërisë civile, shpesh një aktor kyç i reformave demokratike, varet nga gatishmëria për t’u përballur me realitete të pakëndshme dhe jo për t’i mbuluar ato për arsye komoditeti politik.
Çfarë duhet të bëjë BE-ja? Së pari, duhet të bëjë të qartë se pavarësia e gjyqësorit dhe procesi i rregullt ligjor janë kritere të panegociueshme në përparimin e Shqipërisë drejt anëtarësimit. Këto kritere duhet të lidhen qartazi me asistencën financiare, garancitë e investimeve dhe vendimet për financim në kuadër të procesit të zgjerimit. Raportet e progresit duhet të vlerësojnë jo vetëm ekzistencën e institucioneve kundër korrupsionit, por edhe mënyrën se si ato funksionojnë në praktikë, duke garantuar transparencë, proporcionalitet dhe respektim të të drejtave themelore. Dialogu me Tiranën duhet të përfshijë pritshmëri të matshme për drejtësi procedurale dhe shqyrtim gjyqësor në kohë, me pasoja konkrete në rast të mosrespektimit.
Gjithashtu, BE-ja duhet të mbështesë akses më të gjerë për monitorues të pavarur, shoqërinë civile dhe ekspertë ndërkombëtarë të së drejtës për të vëzhguar çështje me rëndësi të madhe politike. Transparenca më e madhe do të ndihmonte në rikthimin e besimit të politikëbërësve evropianë, tregjeve dhe investitorëve institucionalë. Kufizimi i mbikëqyrjes vetëm sa ushqen perceptimin e errësirës dhe rrit mosbesimin si te shqiptarët, ashtu edhe te vendimmarrësit evropianë.
Në fund, BE-ja duhet të kërkojë llogaridhënie jo si akt ndëshkues, por si pohim të vlerave që e përcaktojnë atë. Këto vlera janë të pandashme nga besueshmëria ekonomike mbi të cilën mbështeten tregu i brendshëm i BE-së dhe strategjia e zgjerimit. Nëse zgjerimi humbet integritetin e tij duke toleruar devijime nga standardet bazë demokratike, atëherë premtimi për një Evropë “të bashkuar dhe të lirë” bëhet bosh. Rruga e Shqipërisë drejt anëtarësimit duhet të mbështetet jo në oportunizëm politik, por në zbatimin e palëkundur të parimeve që e mbajnë Unionin të bashkuar.
Link i artikullit origjinal: https://europeanbusinessmagazine.com/europe/albania-the-eus-credibility-test-why-brussels-must-insist-on-accountability/
