EDITORIAL | SENADA MEHMETI
PËRTEJ ROTACIONIT: SFIDA E SHTETFORMIMIT. Pse Shqipërisë i duhet shteti i institucioneve, jo i individit
Problemi i Shqipërisë nuk është më vetëm performanca e një qeverie. Është një pyetje shumë më e thellë: sa të forta janë institucionet përballë personalizimit të pushtetit, sa funksionojnë kontrollet dhe sa besim ka ende qytetari tek institucioni si garant i tij?
Edhe sa duhet të ndodhë që të kuptojmë se problemi i Shqipërisë nuk është më vetëm performanca e një qeverie, por vetë mënyra se si funksionon shteti?
Kjo është, për mua, pyetja themelore e këtij momenti politik.
Jo thjesht: Kush është fajtor?
Por: Çfarë po ndodh me institucionet?
Një demokraci nuk matet vetëm me ekzistencën formale të Parlamentit, Qeverisë, Policisë, shërbimeve inteligjente, drejtësisë dhe administratës por, me pavarësinë e tyre, kontrollin reciprok, transparencën, llogaridhënien dhe, mbi të gjitha, me aftësinë për të funksionuar pavarësisht individit që i drejton.
Një institucion është realisht i fortë kur vazhdon të funksionojë edhe pasi individi largohet.
Kjo është prova e një shteti. Dhe pikërisht këtu duhet ta analizojmë Shqipërinë e sotme dhe të projektojmë Shqipërinë e së nesërmes.
KUR PROBLEMI NUK ËSHTË MË INDIVIDI, POR SISTEMI
KUSH KONTROLLON KONTROLLUESIT?
A PO PERSONALIZOHET SHTETI?
SIGURIA KOMBËTARE NUK ËSHTË PRONË E ASKUJT
SHTET BRENDA SHTETIT: KUR INSTITUCIONET PËRPLASEN
KUR INDIVIDI BËHET MË I FORTË SE INSTITUCIONI
PANDËSHKUESHMËRIA E GËRRYEN SHTETIN NGA BRENDA
NUK NA DUHET VETËM ROTACIONI. NA DUHET SHTETI.
VIZIONI DHE SFIDA IME: SHTETFORMIMI. POLITIKA DUHET TË JETË EDHE SHKENCË E NDËRTIMIT TË SHTETIT
PYETJA QË DUHET T’I BËJMË SHQIPËRISË
Nga individi te institucioni.
Nga patronazhizmi te meritokracia.
Nga arbitrariteti te ligji.
Nga pandëshkueshmëria te llogaridhënia.
Nga frika te besimi.
Sepse shteti nuk duhet të ketë një fytyrë. Duhet të ketë institucione.
Senada Mehmeti
Editorial
Kur ish-drejtuesja e SHISH-it, Vlora Hyseni, vendoset nën masën e sigurisë “arrest në shtëpi” dhe hetohet për vepra penale që lidhen me përkrahjen e autorit të krimit dhe zbulimin e akteve ose të dhënave sekrete, çështja nuk mund të shihet vetëm përmes fatit juridik të një individi. Përgjegjësia penale i takon drejtësisë dhe prezumimi i pafajësisë duhet respektuar deri në një vendim përfundimtar.
Pyetja politike dhe institucionale është tjetër: a funksionojnë mekanizmat e kontrollit në mënyrë të tillë që problemet të identifikohen përpara se të shndërrohen në kriza institucionale?
Nëse çdo krizë shpjegohet vetëm me “një person të gabuar”, atëherë nuk po analizojmë shtetin. Po analizojmë individin.
Shteti modern nuk ndërtohet mbi besimin tek individi. Ndërtohet mbi sistemin: procedurën, kontrollin, gjurmueshmërinë e vendimmarrjes dhe një zinxhir përgjegjësie që nuk zhduket sapo ndryshon një emër.
KUSH KONTROLLON KONTROLLUESIT?
Kjo është një nga pyetjet themelore të çdo demokracie funksionale.
Nëse një drejtues largohet, a vazhdon institucioni? Nëse një ministër ndryshon, a vazhdon administrata me të njëjtin standard? Nëse një drejtues hetohet, kush garanton integritetin e mekanizmit institucional?
Kush kontrollon Policinë? Kush kontrollon shërbimet? Kush kontrollon pushtetin ekzekutiv? Dhe kur kontrollet nuk funksionojnë, kush kontrollon kontrolluesit?
Këto nuk janë pyetje kundër shtetit. Janë pyetje në mbrojtje të tij.
Shtet i fortë nuk është ai ku individi ka pushtet të pakufizuar. Shtet i fortë është ai ku edhe pushteti ka kufij.
A PO PERSONALIZOHET SHTETI?
Këtu qëndron shqetësimi im politik.
Kur institucionet varen nga individi, shteti fillon të personalizohet. Dhe kur shteti personalizohet, mekanizmat demokratikë dobësohen.
SHISH-i nuk është pronë e drejtorit. Policia e Shtetit nuk është pronë e drejtorit. Ministria nuk është pronë e ministrit. Bashkia nuk është pronë e kryetarit.
Shteti nuk është pronë private. Është përgjegjësi publike.
Institucioni është krijuar për ti sherbyer publikut dhe jo për ta vendosur publikun në varësi të individit.
Kur qytetari duhet të njohë “njeriun e duhur” për të zgjidhur atë që duhet ta zgjidhë ligji, institucioni ka dështuar në funksionin e tij. Kur vendi i punës varet nga lidhja dhe jo nga kompetenca, humbet meritokracia. Kur shërbimi publik varet nga ndërhyrja dhe jo nga procedura, dobësohet shteti.
Dhe kur qytetari fillon të besojë se ligji nuk zbatohet njësoj për të gjithë, nuk kemi më vetëm problem administrativ.
Kemi krizë besimi.
SIGURIA KOMBËTARE NUK ËSHTË PRONË E ASKUJT
Në një vend anëtar të NATO-s, siguria institucionale nuk mund të fillojë dhe të përfundojë me mandatin e një drejtuesi apo të një qeverie.
Institucionet e sigurisë kombëtare janë pjesë e arkitekturës së shtetit.
Prandaj, kur ngrihen dyshime penale që prekin informacionin e klasifikuar apo funksionimin e strukturave shtetërore, përgjigjja demokratike duhet të jetë e qartë:
Hetim. Verifikim. Transparencë. Përgjegjësi sipas ligjit.
Pa paragjykuar fajësinë e askujt, por edhe pa mbrojtje politike dhe pa relativizuar seriozitetin e çështjes.
Sepse askush nuk është mbi institucionin dhe asnjë institucion nuk është mbi ligjin.
SHTET BRENDA SHTETIT: KUR INSTITUCIONET PËRPLASEN
Dhe këtu lind një shqetësim edhe më i thellë.
Çfarë ndodh kur institucionet që kanë për detyrë mbrojtjen e shtetit nuk bashkëveprojnë mbi bazën e një zinxhiri të qartë përgjegjësie?
Çfarë ndodh kur institucionet më të rëndësishme që kanë për detyrë mbrojtjen e shtetit fillojnë të përplasen me njëra-tjetrën, ndërsa titullarët e tyre i shndërrojnë konfliktet personale, interesat politike apo betejat për pushtet në konflikt institucional?
SHISH-i, Policia e Shtetit, strukturat e mbrojtjes dhe sigurisë kombëtare, kontrolli kufitar dhe infrastruktura strategjike përfshirë Aeroportin e Rinasit, nuk janë territore individuale të drejtuesve të tyre.
Janë hallka të së njëjtës arkitekturë shtetërore.
Kur konfliktet mes drejtuesve, interesat politike apo përplasjet personale transferohen në funksionimin e institucioneve, lind rreziku i asaj që mund ta quajmë “shtet brenda shtetit”: institucione që, në vend që të kontrollojnë njëra-tjetrën sipas ligjit, përdorin autoritetin, informacionin dhe pushtetin institucional kundër njëra-tjetrës.
Kjo do të përbënte një rrezik serioz për funksionimin e shtetit. Sepse kur titullarët harrojnë se përfaqësojnë institucione dhe fillojnë të sillen sikur institucionet u përkasin atyre, kufiri ndërmjet shtetit dhe interesit personal fillon të zhduket. Dhe pikërisht në atë pikë, individi nuk i shërben më institucionit; individi fillon ta përdorë institucionin si shtet.
Për ngjarjet konkrete që lidhen me Rinasin, përgjigjen duhet ta japin hetimet dhe autoritetet kompetente. Unë kërkoj diçka tjetër: transparencë.
Sepse kur bëhet fjalë për sigurinë e qytetarëve, shteti nuk duhet t’i kërkojë publikut të besojë verbërisht.
Duhet t’i japë arsye për të besuar.
KUR INDIVIDI BËHET MË I FORTË SE INSTITUCIONI
Problemi më i madh, megjithatë, është më i thellë. Kulti i individit është antiteza e shtetit institucional.
Nëse qytetari mendon se për të zgjidhur një problem duhet të njohë “njeriun e duhur”, kemi humbur diçka themelore: besimin dhe meritokracinë
Kur administrata identifikohet me ministrin, policia me drejtorin, shërbimet me njerëzit që i drejtojnë dhe vetë shteti me një individ të vetëm, krijohet një deformim i rrezikshëm: institucioni fillon të perceptohet si zgjatim i pushtetit, jo si garant i interesit publik.
Sepse individi kalon. Institucioni duhet të mbetet.
Kjo është diferenca ndërmjet një administrate personale dhe një shteti institucional.
PANDËSHKUESHMËRIA E GËRRYEN SHTETIN NGA BRENDA
Korrupsioni dëmton shtetin por, pandëshkueshmëria dëmton edhe bindjen e qytetarit se shteti ka rregulla dhe se ato vlejnë për të gjithë.
Komisioni Evropian e trajton sundimin e ligjit përmes katër shtyllave, mes tyre sistemin e drejtësisë, kuadrin kundër korrupsionit dhe kontrollet e balancat institucionale. Shqipëria është përfshirë në këtë mekanizëm monitorimi si vend i zgjerimit.* (KE)
Për këtë arsye, emigracionin nuk duhet ta shohim vetëm si fenomen ekonomik. Po, njerëzit largohen për paga më të mira dhe mundësi profesionale. Por një pjesë kërkon edhe diçka tjetër: parashikueshmëri.
Duan të jetojnë në një sistem ku puna vlerësohet, kompetenca ka kuptim, ligji zbatohet njësoj dhe institucioni përgjigjet. Ku qytetari nuk ka nevojë për lidhje për të marrë atë që i takon me ligj.
Kjo quhet sundim i ligjit. Dhe një nga faktorët që e gërryen më shumë atë është pandëshkueshmëria.
NUK NA DUHET VETËM ROTACIONI. NA DUHET SHTETI.
Prandaj, për mua, Shqipërisë nuk i mjafton vetëm rotacioni politik.
Rotacioni është pjesë e demokracisë kur vendoset nga qytetarët. Por mund të ndërrohen njerëzit dhe të mbetet mekanizmi. Mund të ndërrohen emrat dhe të mbetet kultura e pushtetit. Mund të ndryshojë qeveria dhe qytetari të vazhdojë të kërkojë “një mik”.
Kjo nuk është reformë. Është vetëm zëvendësim.
Unë kërkoj diçka më të thellë:
Një shtet ku institucioni është më i fortë se drejtuesi; procedura më e fortë se ndërhyrja; ligji më i fortë se telefoni; kompetenca më e fortë se militantizmi; dhe llogaridhënia më e fortë se pushteti.
Kjo kërkon procese të dokumentuara, vendimmarrje të gjurmueshme, administratë profesionale, teknologji që zvogëlon hapësirën e arbitraritetit dhe mekanizma kontrolli që nuk varen nga vullneti personal.
Një institucion nuk është i fortë sepse ka një drejtues të fortë. Është i fortë kur mbijeton edhe pas drejtuesit.
SHTETFORMIMI: POLITIKA DUHET TË JETË EDHE SHKENCË E NDËRTIMIT TË SHTETIT
Për mua, politika nuk duhet të jetë vetëm arti i marrjes së pushtetit.
Duhet të jetë edhe shkencë e ndërtimit të shtetit.
Prandaj vizioni im politik nuk mund të kufizohet tek “të heqim këta dhe të vendosim të tjerë”. Kjo do të ishte shumë pak.
Duhet të ndryshojmë mekanizmin.
Institucione që nuk varen nga individi. Administratë profesionale. Meritokraci reale. Kontroll institucional që funksionon edhe kur pushteti përpiqet ta anashkalojë. Vendimmarrje e matshme, transparente dhe e auditueshme.
Dhe qytetari në qendër të sistemit dhe jo në fund të një radhe duke kërkuar një ndërmjetës.
PYETJA QË DUHET T’I BËJMË SHQIPËRISË: SFIDA E SHTETFORMIMIT
Debati duhet të shkojë përtej pyetjes:
“Kush do ta drejtojë Shqipërinë?”
Pyetja më e rëndësishme është:
“Çfarë lloj shteti duam të ndërtojmë?”
Një shtet ku pushteti përqendrohet tek individi? Apo një shtet ku pushteti i individit kufizohet nga institucioni?
Demokracia nuk është vetëm mundësia për të zgjedhur një qeveri por, ndërtimi i një sistemi ku asnjë qeveri nuk është mbi institucionet, asnjë institucion nuk është mbi ligjin dhe asnjë individ nuk është mbi shtetin.
Kjo është beteja politike që shtroj unë: SHTETFORMIM
Nga individi te institucioni.
Nga patronazhizmi te meritokracia.
Nga arbitrariteti te ligji.
Nga pandëshkueshmëria te llogaridhënia.
Nga frika te besimi.
Sepse shteti nuk duhet të ketë një fytyrë. Duhet të ketë institucione.
Dhe institucionet duhet të funksionojnë edhe kur drejtuesit e tyre flenë.
Kjo është prova e një shteti.
Dhe kjo është Shqipëria që dua: jo një shtet që i shërben pushtetit, por një shtet që i shërben qytetarit.
SENADA MEHMETI
Editorial
#SenadaMehmeti #politikë #shtet #Meritokraci #Demokracia #rotacionpolitik #shtetformim #SundimiILigjit #Llogaridhenie
