Ndërsa protestat përhapen në të gjithë Iranin dhe autoritetet reagojnë me dhunë vdekjeprurëse dhe një bllokim total të internetit, ministrja e Jashtme e Shqipërisë lëshoi një deklaratë që shmangu retorikën diplomatike dhe që u përputh ngushtë me realitetin në terren duke vendosur Tiranën mes pak zërave europianë që guxojnë të flasin qartë, ndërsa të tjerët qëndrojnë të kujdesshëm.
nga Klea Ukaj | 10 Janar 202
Ndërsa protestat përhapen në të gjithë Iranin dhe autoritetet reaguan me forcë vdekjeprurëse dhe ndërprerje totale të internetit, Elisa Spiropali lëshoi një deklaratë që i preku drejtpërdrejt rehatitë e zakonshme diplomatike. Ajo dënoi “përdorimin brutalisht dhe në mënyrë të çrregullt të forcës,” shprehu solidaritet me “protestuesit paqësorë,” dhe e quajti ndërprerjen e internetit dhe intimidimin me emrin e tyre të vërtetë: si shenja të një regjimi që frikësohet nga populli i vet.
Për një shtet të vogël europian, fjalët kanë rëndësi. Në momente të tilla, gjuha nuk është dekorim. Ajo është pozicionim.
Protestat, që tani hyjnë në javën e tretë, nuk janë më të kufizuara në një qytet apo në një ankesë të vetme. Ajo që filloi në fund të dhjetorit si pakënaqësi ekonomike — e shkaktuar nga rënia e rialit, inflacioni i lartë dhe humbja e fuqisë blerëse — është shndërruar në një sfidë kombëtare ndaj autoritetit të Republikës Islame. Demonstratat janë raportuar në dhjetëra qytete dhe provinca. Thirrjet kanë kaluar nga kërkesat për bukë dhe nevoja bazë tek sulmet direkte ndaj sistemit politik dhe drejtuesve të tij.
Reagimi i shtetit ka ndjekur një skenar të njohur, por tregues. Forcat e sigurisë, përfshirë Gardën Revolucionare dhe milicinë Basij, kanë përdorur armë të gjalla, gaz lotsjellës dhe arrestime masive. Shifrat e viktimave janë të vështira për t’u verifikuar për shkak të bllokimit të internetit, por monitorët e pavarur dhe media ndërkombëtare raportojnë dhjetra të vdekur dhe qindra të arrestuar. Më 8 janar, Irani praktikisht shkëputi pjesë të mëdha të vendit nga interneti global — një masë që regjimet zakonisht e marrin kur frikësohen se po humbasin kontrollin e narrativës, jo për shkak të pakënaqësisë së zakonshme.
Kjo është realiteti për të cilin flet deklarata e Spiropalit. Nuk është retorikë e tepruar; është përputhje me faktet.
Çfarë dallon ndërhyrjen e Shqipërisë nuk është vetëm se ajo dënon dhunën — shumë qeveri e bëjnë këtë — por mënyra direkte me të cilën e bën. Nuk ka gjuhë të “shqetësimit,” nuk ka thirrje për “kujdes nga të dyja palët,” nuk ka përpjekje për të shpërfillur përgjegjësinë. Duke afirmuar se liria e shprehjes dhe protesta paqësore janë të drejta themelore dhe jo privilegje, deklarata vendos autoritetet iraniane, jo demonstruesit, në shkelje të normave ndërkombëtare.
Ky kornizim është më i prerë se sa ajo që ka dalë nga shumica e Evropës. Bashkimi Europian ka dënuar dhunën dhe ka shprehur mbështetje për të drejtat e njeriut, por gjuha kolektive mbetet e kujdesshme, e matur për të ruajtur kanalet diplomatike dhe për të shmangur eskalimin. Shtetet anëtare kanë folur më fuqishëm, por shpesh brenda kufijve të rezervës institucionale. Rezultati është qartësi morale e zbutur nga kujdesi procedural.
Shtetet e Bashkuara kanë shkuar më tej retorikisht, me zyrtarë të lartë që publikisht mbështesin të drejtën e protestuesve për të tubuar dhe paralajmërojnë Teheranin kundër gjakderdhjes së mëtejshme. Por zëri i Uashingtonit është i lidhur ngushtë me përballjen strategjike më të gjerë — negociata bërthamore, siguria rajonale, zbatimi i sanksioneve — gjë që komplikon mënyrën se si deklaratat e tilla priten brenda Iranit.
Në krahasim, Shqipëria nuk ka levë ndikimi mbi Teheranin, nuk ka ekspozim ekonomik për të menaxhuar dhe nuk ka marrëveshje strategjike për të mbrojtur. Pikërisht për këtë, fjalët e saj kanë peshë të veçantë. Ato nuk janë instrumentale. Janë deklarative.
Krahasimi me aktorë të tjerë globalë është mësimdhënës. Rusia ka qëndruar kryesisht e heshtur, duke shmangur si miratimin e shtrëngimit, ashtu edhe kritikën e hapur — një qëndrim që përputhet me marrëdhënien e saj tranzaksionale me Teheranin dhe ndjeshmërinë e saj ndaj trazirave të brendshme. Kina ka qenë më e qartë, duke theksuar “stabilitetin” dhe duke u shprehur kundër “ndërhyrjes së jashtme,” gjuhë që në mënyrë implicite përputhet me narrativën e regjimit dhe reflekton shqetësimin më të gjerë të Pekinit për përhapjen e protestave.
Heshtja dhe stabiliteti, në këtë kontekst, janë zgjedhje.
Zgjedhja e Shqipërisë përshtatet me një model. Në dekadën e fundit, Tirana ka qëndruar në përputhje të qëndrueshme me pozicionet perëndimore mbi Ukrainën, regjimet e sanksioneve dhe normat demokratike. Ajo ka formuluar politikën e saj të jashtme mbi një pohim të thjeshtë: legjitimiteti buron nga qytetarët, jo nga përdorimi i dhunës. Ky qëndrim nuk ka qenë gjithmonë pa kosto, por ka qenë koherent.
Koherenca është monedha e shteteve të vogla. Shqipëria nuk mund të ndikojë në rezultatet në Iran. As shumica e atyre që lëshojnë deklarata nuk mund ta bëjnë këtë. Por ajo mund të vendosë nëse zëri i saj përputhet me parimet që përmend diku tjetër — përfshirë edhe më afër shtëpisë, në debatet mbi sovranitetin e Kosovës, të drejtat e pakicave dhe përdorimin e forcës nga shteti.
Kjo qëndrueshmëri është ajo që i jep besueshmëri deklaratës së Spiropalit. Ajo nuk kërkon nga Irani të arrijë një standard që Shqipëria vetë shmang. Nuk krijon përjashtime për shkak të gjeopolitikës. E trajton shtypjen si shtypje, pavarësisht se ku ndodh.
Asgjë nga kjo nuk duhet te ekzagjerohet. Deklaratat nuk rrëzojnë regjime. Autoritetet iraniane nuk do të ndryshojnë reagimin e tyre sepse një ministre ballkanike i ka dënuar ato. Por deklaratat formësojnë regjistrin diplomatik. Ato përcaktojnë se kush foli qartë dhe kush zgjodhi paqartësinë kur kostoja e qartësisë dukej e ulët, por pasojat ishin të mëdha.
Protestat në Iran ende po zhvillohen. Rezultati është i pasigurt. Ajo që tashmë është e qartë është se regjimi është i gatshëm të përdorë dhunë dhe izolim për të ruajtur kontrollin. Në këtë mjedis, vijat e ndarjes ndërkombëtare nuk janë midis atyre që mund të ndikojnë dhe atyre që nuk mund të ndikojnë. Janë midis atyre që përshkruajnë realitetin qartë dhe atyre që shmangin shikimin.
Shqipëria zgjodhi rrugën e parë. Në momente të tilla, kjo zgjedhje nuk është simbolike. Është thelbi./ kosovodispatch
