Ditë përpara se Donald Trump të rikthehej në detyrë në janar 2025, Jack Smith publikoi një raport përfundimtar ku pohonte se dënimi për të do të kishte qenë i sigurt po të mos ishte për rezultatin e zgjedhjeve të vitit 2024. I publikuar pasi çështja u pushua, raporti funksionoi si një vendim “pas fakti”, ndërsa elektorati dha një gjykim tjetër. Ky moment nënvizon një të vërtetë thelbësore amerikane: ligji është i domosdoshëm, por në fund legjitimiteti mbështetet te pëlqimi i të qeverisurve. Gjykatat dhe prokurorët kanë autoritet, por ky autoritet nuk mund ta shpërfillë zgjedhjen demokratike pa pasoja.
Koreja e Jugut: “Republikë e prokurorëve” dhe reagimi demokratik
Kur prokurorët veprojnë mbi ligjin, ata mund ta kthejnë drejtësinë në armë për të ndikuar rezultatet politike. Koreja e Jugut është një shembull i goditur. Zyra e Prokurorisë për një kohë të gjatë ka përqendruar pushtetin hetimor dhe atë ndjekës penal në një shkallë të tillë, sa pesë presidentët e fundit janë përballur me veprime ligjore pasi kanë lënë detyrën — duke krijuar një klimë politike, ku tejkalimi i kompetencave nga prokuroria kërcënonte rregullisht procesin demokratik.
Presidenti Lee Jae-myung, që mori detyrën në qershor 2025 pas shkarkimit të Yoon Suk Yeol, u përball me një presion të madh ligjor gjatë gjithë fushatës. Hetimet për dyshime për korrupsion dhe shkelje besimi e penguan përpjekjen e tij elektorale, duke ilustruar reputacionin e Koresë së Jugut për prirje “diktatoriale” të prokurorëve. Pavarësisht këtyre pengesave ligjore, Lee fitoi, dhe një gjykatë vendosi të ndalojë gjykimet penale që vazhdonin ndaj tij. Ky rezultat nxori në pah tensionin midis pushtetit prokurorial dhe legjitimitetit elektoral: prokurorët mund t’i vënë në shënjestër figurat politike, por rezultatin e vendosin përfundimisht votuesit.
Vendimi i legjislaturës në vitin 2025 për të shfuqizuar Zyrën e Prokurorisë dhe për të ndarë pushtetin hetimor nga ai ndjekës penal shënoi një korrigjim vendimtar demokratik. Pas dekadash debatesh, reforma u bë e pashmangshme kur prokurorët u angazhuan hapur në konflikte partiake nën Yoon, duke goditur agresivisht figura të opozitës, ndërsa nuk ushtronin të njëjtin kontroll ndaj aleatëve të qeverisë. Duke shpërbërë përqendrimin e autoritetit shtrëngues, legjislatura riafirmoi kontrollin demokratik, duke treguar se edhe tejkalimet e rrënjosura të pushtetit gjyqësor mund të zhbëhen përmes reformave institucionale të qëndrueshme.
Turqia: Paraburgimi si neutralizim politik
Arrestimi dhe paraburgimi i Kryetarit të Bashkisë së Stambollit, Ekrem İmamoğlu, së bashku me mbi 100 zyrtarë bashkiakë dhe politikanë të tjerë, tregon se si mekanizmat gjyqësorë mund të neutralizojnë opozitën politike. Më 19 mars 2025, autoritetet turke e ndaluan İmamoğlu-n me akuza të gjera për korrupsion dhe terrorizëm. Si kryetar i zgjedhur disa herë i qytetit më të madh të Turqisë dhe figura kryesore opozitare ndaj Erdoğanit, İmamoğlu përbënte një kërcënim të drejtpërdrejtë elektoral. Paraburgimi, në këtë kontekst, funksionoi jo si masë për të shmangur arratisjen apo prishjen e provave, por si mjet për të bllokuar konkurrencën demokratike.
Goditja kundër İmamoğlu-t është shumëfrontshe dhe shumëqëllimshe: ndjekje penale, akuza për terrorizëm, manipulime administrative si anulime retroaktive diplomash, dhe sulme të koordinuara mediatike — të gjitha bashkohen për të kufizuar aktivitetin e tij politik. Paraburgimi i izolon figurat politike nga votuesit dhe nga strukturat partiake, duke zëvendësuar llogaridhënien elektorale me kufizime gjyqësore. Gjykatat turke, në praktikë, janë shndërruar në instrumente kontrolli politik, duke e nxjerrë opozitën jashtë loje pa transparencën e një gjykimi të plotë.
Shqipëria — Paraburgimi dhe neutralizimi politik
Sistemi i drejtësisë në Shqipëri e ilustron më tej rrezikun e pushtetit prokurorial pa kontroll. Me më shumë se gjysmën e të paraburgosurve, të cilët raportohet se mbahen në burg pa gjyq, vendi mbështetet fort te masa e paraburgimit. Kjo varësi ka prodhuar raste si ai i Erion Veliajt, kryetar i Bashkisë së Tiranës, i cili ndodhet në paraburgim për më shumë se një vit pa gjyq.
Në shkurt 2025, Struktura e Posaçme kundër Korrupsionit (SPAK) e ndaloi Kryetarin e Bashkisë, Veliaj përpara zgjedhjeve parlamentare, duke e neutralizuar praktikisht si aktor politik dhe duke i hequr elektoratit përfaqësuesin e zgjedhur. Autoritetet shqiptare i kanë mohuar Veliajt disa të drejta procedurale dhe politike, përfshirë: mbajtjen në paraburgim për gjashtë muaj pa akuzë formale; përpjekje për ta larguar nga detyra e zgjedhur — përpjekje që u rrëzua nga Gjykata Kushtetuese; si edhe mohimin e aksesit në mbi 60,000 faqe materiale prova. Së bashku, këto masa ngrenë shqetësime serioze për përputhshmërinë e praktikave prokuroriale në Shqipëri me standardet bazë të shtetit të së drejtës dhe të procesit të rregullt ligjor.
Shqipëria — Pabarazia strukturore mundëson tejkalim kompetencash nga SPAK
Thelbi i fuqisë së SPAK-ut qëndron te dobësia strukturore e gjyqësorit. Gjyqtarët institucionalisht ngurrojnë t’u rezistojnë kërkesave të prokurorisë, duke sjellë miratim rutinë të masave të ndalimit dhe shpërfillje të normave procedurale. Paraburgimi i Veliajt paraqitet si shembull se si autoriteti prokurorial mund të zëvendësojë pavarësinë gjyqësore, duke arritur rezultate politike nën petkun e ligjshmërisë. Burgosja e zgjatur pa gjyq shndërrohet në mjet neutralizimi politik, duke nxjerrë në pah cenueshmëri sistemike në drejtësinë shqiptare.
Përfundim — Mbikëqyrja dhe llogaridhënia kanë rëndësi
Duke i njohur këto abuzime, Trump ngriu financimet amerikane për institucionet shqiptare, përfshirë SPAK-un, duke përmendur mungesën e mbikëqyrjes. Varësia e SPAK ndaj ndihmave të jashtme nxiti hapjen e çështjeve të bujshme në kurriz të procesit të rregullt, duke e shkëputur pushtetin prokurorial nga llogaridhënia demokratike. Në Shqipëri, Turqi dhe Kore të Jugut, kur prokurorët ndalojnë ose përndjekin aktorë politikë pa gjyq, ligji kthehet në shtrëngim politik, jo në drejtësi.
Koreja e Jugut tregon se reforma është e arritshme përmes riekuilibrimit strukturor dhe llogaridhënies demokratike. Shqipëria, në të kundërt, paraqitet si shembull se si financimi i jashtëm — pa garanci të forta institucionale dhe pa mbikëqyrje politike — mund ta kthejë pushtetin prokurorial në armë. Qeverisja demokratike varet nga kufizimet procedurale, transparenca dhe mekanizmat e kontrollit institucional; pa to, prokurorët dhe institucionet e fuqizuara mund ta shtrembërojnë konkurrencën elektorale, të margjinalizojnë kundërshtarët politikë dhe të tejkalojnë vullnetin e elektoratit.
Linku i artikullit origjinal:
https://www.ibtimes.com/seoul-tirana-when-prosecutors-become-political-actors-pre-trial-detention-erosion-electoral-3797329
