Sfidat e Edi Ramës në një Shqipëri që ka ndryshuar

Nga Alban Daci/

Sfidat me të cilat përballet sot Edi Rama janë të shumta dhe komplekse, por ndoshta më e rëndësishmja prej tyre është aftësia për të lexuar drejt protestat, pakënaqësitë qytetare dhe kohën historike në të cilën ato po zhvillohen. Protestat nuk mund të interpretohen më vetëm si reagime spontane ndaj një vendimi të qeverisë apo si instrumente të zakonshme të përplasjes politike.

Ato janë tregues të një transformimi të thellë shoqëror, ekonomik dhe kulturor. Shqipëria dhe shqiptarët nuk janë më ata të viteve të para të tranzicionit. Pas më shumë se tri dekadash demokraci dhe hapjeje ndaj botës, është transformuar vetë mënyra se si qytetarët e konceptojnë shtetin, institucionet dhe qeverisjen.

Miliona shqiptarë kanë jetuar, studiojnë ose punojnë në vendet e Bashkimit Evropian dhe janë njohur me standarde të tjera të administrimit publik, me institucione më funksionale dhe me modele të ndryshme të organizimit shoqëror.

Sa herë rikthehen në Shqipëri, ata bëjnë në mënyrë të pashmangshme një krahasim mes realitetit që jetojnë jashtë dhe atij që gjejnë në vendin e tyre. Shpesh ky krahasim prodhon zhgënjim, jo sepse Shqipëria nuk ka ndryshuar, por sepse ritmi i ndryshimit nuk përputhet me pritshmëritë që kanë krijuar standardet europiane.

Edhe shqiptarët që jetojnë në Shqipëri nuk janë më të izoluar nga këto standarde. Falë lëvizjes së lirë, teknologjisë, mediave, rrjeteve sociale dhe numrit gjithnjë e më të madh të turistëve dhe qytetarëve të huaj që vizitojnë vendin, ata kanë mundësi të krahasojnë përditshmërinë e tyre me realitete të tjera. Kjo ka bërë që kërkesat ndaj shtetit të jenë shumë më të larta se një dekadë më parë. Sot qytetarët nuk kërkojnë vetëm rrugë, ndërtesa apo investime publike; ata kërkojnë institucione që funksionojnë, drejtësi të barabartë, administratë profesionale, shërbime cilësore dhe mundësi reale për të ndërtuar jetën e tyre në Shqipëri.

Në këtë realitet të ri, Edi Rama nuk mund të mbështetet vetëm mbi stabilitetin politik apo mbi sukseset elektorale. Ai duhet të ndërmarrë akte të qarta politike që dëshmojnë se qeverisja është në koherencë me nevojat dhe pritshmëritë e shoqërisë shqiptare. Mandati i katërt nuk do të gjykohet më mbi bazën e investimeve infrastrukturore apo reformave të së kaluarës, por mbi aftësinë për të ndërtuar një shtet me standarde europiane dhe institucione që funksionojnë në mënyrë të besueshme.

Një nga sfidat më të rëndësishme lidhet me raportin ndërmjet politikës dhe drejtësisë. Reforma në drejtësi ka prodhuar një realitet krejtësisht të ri. Për herë të parë në historinë e pluralizmit shqiptar, figura të rëndësishme politike dhe institucionale po hetohen, arrestohen apo gjykohen. Kjo ka krijuar një ndjenjë më të madhe të ndëshkueshmërisë dhe ka forcuar idenë se askush nuk duhet të jetë mbi ligjin. Megjithatë, në të njëjtën kohë, kronikat e përditshme që lidhen me korrupsionin kanë krijuar edhe një perceptim të fortë publik se korrupsioni nuk ka qenë fenomen i izoluar, por ka prekur nivelet më të larta të shtetit.

Për këtë arsye, nuk mjafton vetëm që drejtësia të veprojë. Politika duhet të japë sinjalet e saj. Nëse Shqipëria synon të bëhet pjesë e Bashkimit Evropian, atëherë qeverisja duhet të ndërtojë një standard të ri etik. Edi Rama duhet të distancohet politikisht nga çdo figurë që perceptohet si simbol i korrupsionit dhe, edhe më shumë, nga ata që tashmë përballen me procese gjyqësore apo vendime të drejtësisë. Një distancim i tillë nuk duhet të interpretohet si pranim i fajësisë, por si një mesazh politik se standardet e përfaqësimit kanë ndryshuar dhe se interesi publik prevalon mbi interesat individuale.

Një tjetër sfidë madhore është cilësia e përfaqësimit politik. Shqipëria ka hyrë në një fazë të re të zhvillimit të saj demokratik, ku qytetarët nuk kënaqen më vetëm me figura që kanë ndikim elektoral apo kontroll mbi struktura lokale. Shoqëria shqiptare është bërë më e arsimuar, më e informuar dhe më kërkuese. Brezi Z, i cili është rritur në një realitet të hapur me botën, pret të përfaqësohet nga njerëz me integritet, profesionalizëm dhe kulturë demokratike.

Pikërisht për këtë arsye, Edi Rama duhet të ndërtojë një model të ri të përfaqësimit në Kuvend. Nuk mjafton më të përzgjidhen kandidatë vetëm sepse garantojnë vota. Shqipëria ka nevojë për deputetë që përfaqësojnë dijen, ekspertizën, etikën publike dhe vizionin për zhvillimin e vendit. Parlamenti duhet të pasqyrojë potencialin intelektual të shoqërisë shqiptare dhe jo vetëm ekuilibrat politikë të momentit.

E njëjta filozofi duhet të zbatohet edhe në administratën publike dhe në institucionet shtetërore. Shqipëria duhet të largohet përfundimisht nga kultura e tranzicionit, ku shpesh emërimet bëheshin mbi bazën e besnikërisë politike dhe jo të meritës profesionale. Një shtet modern nuk mund të funksionojë pa administratë profesionale. Institucionet nuk fitojnë autoritet përmes ligjeve, por përmes njerëzve që i drejtojnë ato. Meritokracia nuk është më një zgjedhje politike; ajo është kusht për zhvillimin e shtetit.

Një sfidë tjetër lidhet me ekonominë. Shqipëria ka njohur rritje ekonomike dhe ka përjetuar zhvillime të rëndësishme në turizëm, infrastrukturë dhe investime. Megjithatë, për qytetarin e zakonshëm ekonomia nuk matet me statistikat makroekonomike, por me fuqinë blerëse, me mundësinë për të ndërtuar një jetë dinjitoze dhe me sigurinë ekonomike të familjes. Nëse qytetarët nuk e ndjejnë rritjen ekonomike në jetën e tyre të përditshme, atëherë edhe sukseset ekonomike humbasin vlerën politike.

Sfida e qeverisë është ta shndërrojë zhvillimin ekonomik në mirëqenie sociale. Kjo nënkupton politika që rrisin produktivitetin, mbështesin industrinë, inovacionin, teknologjinë, ekonominë digjitale dhe prodhimin vendas. Shqipëria nuk mund të mbështetet pafundësisht vetëm te ndërtimi dhe turizmi. Një ekonomi moderne kërkon diversifikim, kërkim shkencor, arsim cilësor dhe investim të vazhdueshëm në kapitalin njerëzor.

Në këtë kontekst, një nga rreziqet më serioze afatgjata mbetet kriza demografike. Shqipëria po humbet popullsi për shkak të emigracionit dhe rënies së lindshmërisë. Brezi më i arsimuar vazhdon të shohë emigracionin si alternativën më të mirë për realizimin profesional. Ky fenomen nuk është vetëm problem ekonomik; ai prek të ardhmen e shtetit, tregun e punës, sistemin e pensioneve dhe zhvillimin kombëtar.

Përballë kësaj sfide nuk mjaftojnë deklaratat patriotike apo fushatat sensibilizuese. Të rinjtë qëndrojnë në vendin e tyre vetëm kur kanë arsye reale për ta bërë këtë. Ata kanë nevojë për paga konkurruese, mundësi karriere, strehim të përballueshëm, arsim cilësor, meritokraci dhe institucione që u japin siguri për të ardhmen.

Një dimension tjetër strategjik është procesi i integrimit europian. Anëtarësimi në Bashkimin Evropian nuk është vetëm një objektiv diplomatik; ai është procesi më i madh transformues i shtetit shqiptar. Shqipëria nuk bëhet europiane ditën kur nënshkruan traktatin e anëtarësimit. Shqipëria bëhet europiane çdo ditë që administrata respekton qytetarin, që drejtësia funksionon pa ndërhyrje, që ligji zbatohet në mënyrë të barabartë dhe që institucionet fitojnë besimin e shoqërisë.

Pikërisht këtu qëndron edhe një nga sfidat personale të Edi Ramës. Integrimi europian nuk duhet të perceptohet si sukses i një partie politike, por si projekt kombëtar. Vetëm një proces gjithëpërfshirës, ku opozita, shoqëria civile, akademia dhe institucionet bashkëpunojnë mbi interesa kombëtare, mund ta bëjë integrimin një sukses të qëndrueshëm.

Megjithatë, ndoshta sfida më e madhe e mandatit të katërt është rikthimi i besimit të qytetarëve tek institucionet. Besimi nuk ndërtohet vetëm me reforma ligjore apo me krijimin formal të institucioneve demokratike. Ai fitohet përmes funksionimit real të tyre. Një qytetar fiton besim tek shteti kur merr një shërbim cilësor, kur trajtohet me dinjitet nga administrata, kur gjykata vendos me drejtësi dhe kur ligji zbatohet njësoj për të gjithë.

Pas këtyre protestave, është e qartë se shqiptarët nuk e pranojnë më Shqipërinë e djeshme dhe as mënyrën tradicionale të të bërit politikë. Shoqëria shqiptare ka hyrë në një fazë të re të vetëdijes qytetare, ku pritshmëritë nuk kufizohen më te sukseset e përkohshme, projektet individuale apo arritjet e pjesshme të një qeverisjeje. Qytetarët kërkojnë një ndryshim më të thellë dhe më të qëndrueshëm, që të prekë mënyrën se si funksionon shteti dhe marrëdhënien e tij me shoqërinë.

Në këtë kuptim, sfida nuk është më vetëm administrimi i pakënaqësisë sociale apo menaxhimi i protestave. Sfida është rikthimi i besimit. Shqipëria ka nevojë për një sinjal të fortë politik që dëshmon se pushteti ka kuptuar mesazhin e qytetarëve dhe është i gatshëm të ndryshojë jo vetëm prioritetet, por edhe kulturën e qeverisjes. Qytetarët nuk kanë më durim për suksese të pjesshme apo të përkohshme; ata kërkojnë garanci se ndryshimi do të jetë i qëndrueshëm dhe do të prekë thelbin e funksionimit të shtetit.

Pikërisht për këtë arsye, Shqipëria ka nevojë për një Kontratë të Re Besimi ndërmjet qytetarëve dhe pushtetit. Një kontratë që mbështetet mbi transparencën, meritokracinë, përgjegjshmërinë, llogaridhënien dhe respektin për dinjitetin e çdo qytetari. Kjo nuk është më një zgjedhje politike, por një domosdoshmëri historike. Vetëm një marrëdhënie e re besimi mund të shënojë fundin e logjikës së tranzicionit dhe fillimin e një faze të re të zhvillimit demokratik, ku qytetarët nuk ndihen thjesht votues një herë në katër vjet, por partnerë të shtetit në ndërtimin e së ardhmes së vendit.

Në këtë kuptim, Shqipëria ka nevojë për një Kontratë të Re Sociale ndërmjet politikës dhe qytetarëve, ndërmjet institucioneve dhe shoqërisë. Një kontratë që nuk mbështetet vetëm mbi premtime elektorale, por mbi përgjegjësi të ndërsjella, transparencë, meritokraci dhe llogaridhënie. Kjo kontratë mund të ndërtohet vetëm përmes një Paqeje të Re Sociale, ku politika nuk prodhon përçarje, por bashkëpunim; ku institucionet nuk krijojnë mosbesim, por siguri; dhe ku qytetarët ndihen pjesë aktive e shtetit.

Pas 36 vitesh tranzicion, shqiptarët kanë pritur mjaftueshëm që politika të reformohet dhe institucionet të arrijnë standardet që kërkon një shoqëri europiane. Sot raporti është përmbysur. Nuk janë më qytetarët ata që duhet të presin politikën; është politika ajo që ka gjithnjë e më pak kohë për t’u ngritur në nivelin e pritshmërive të qytetarëve. Koha e justifikimeve po mbaron dhe po fillon koha e rezultateve.

Në fund, sfida më e madhe e Edi Ramës nuk është të fitojë një mandat tjetër apo të ruajë shumicën parlamentare. Sfida e tij historike është të ndërtojë institucione që funksionojnë edhe përtej figurës së tij politike. Liderët nuk gjykohen vetëm nga numri i viteve në pushtet, por nga cilësia e shtetit që lënë pas.

Nëse mandati i katërt arrin të konsolidojë meritokracinë, të thellojë luftën kundër korrupsionit, të rikthejë besimin tek institucionet, të frenojë largimin e të rinjve dhe ta afrojë realisht Shqipërinë me standardet europiane, atëherë ai do të mbahet mend si faza e maturimit të shtetit shqiptar. Në të kundërt, rrezikon të mbetet thjesht vazhdimësia e një tranzicioni që ka zgjatur më shumë sesa duhej.

Historia politike nuk mban mend vetëm ata që kanë qeverisur gjatë; ajo mban mend ata që kanë ditur të kuptojnë kohën në të cilën kanë jetuar dhe kanë pasur guximin të ndryshojnë bashkë me të. Pikërisht kjo është sfida reale e Edi Ramës dhe, njëherazi, sfida më e madhe e Shqipërisë në rrugën e saj drejt konsolidimit demokratik, ndërtimit të një shteti funksional dhe integrimit të plotë në Bashkimin Evropian.